Gestalt Therapie

Gestalttherapie is een ervaringsgerichte vorm van psychotherapie waarin aandacht wordt besteed aan wat iemand in het hier en nu denkt, voelt, lichamelijk ervaart en doet. De benadering ontstond in het midden van de twintigste eeuw en werd vooral ontwikkeld door Fritz Perls, Laura Perls en Paul Goodman.

Een belangrijk uitgangspunt is dat een mens niet goed begrepen kan worden door gedachten, emoties en gedrag als losse onderdelen te bekijken. Mensen functioneren als geheel en staan voortdurend in contact met hun omgeving. Gestalttherapie onderzoekt daarom niet alleen wat iemand vertelt over een probleem, maar ook hoe dat probleem tijdens het gesprek zichtbaar en voelbaar wordt.

Begrippen als bewustzijn, contact, verantwoordelijkheid, lichamelijke gewaarwording en de therapeutische relatie spelen daarbij een belangrijke rol.

1. Wat is Gestalttherapie?

Gestalttherapie is ontstaan uit verschillende psychologische en filosofische tradities.

De grondleggers werden onder andere beïnvloed door psychoanalyse, Gestaltpsychologie, fenomenologie en existentieel denken. Toch is Gestalttherapie niet simpelweg een combinatie van deze stromingen. Er ontstond een eigen therapeutische benadering.

Centraal staat de actuele ervaring.

Een cliënt kan bijvoorbeeld uitgebreid vertellen waarom conflicten met anderen steeds ontstaan. Een Gestalttherapeut kan geïnteresseerd zijn in die geschiedenis, maar tegelijkertijd aandacht geven aan wat er op dat moment gebeurt:

• Welke emotie ontstaat tijdens het vertellen?
• Wat gebeurt er lichamelijk?
• Welke gedachten komen op?
• Wat wordt vermeden?
• Hoe maakt iemand contact met de therapeut?
• Wat gebeurt er wanneer een moeilijk onderwerp dichterbij komt?

Het hoe van een ervaring kan daardoor even belangrijk worden als het waarom.

2. Wie ontwikkelden Gestalttherapie?

Fritz Perls wordt vaak als dé grondlegger genoemd, maar dat beeld is te beperkt.

De ontwikkeling van Gestalttherapie wordt vooral verbonden met Fritz Perls, Laura Perls en Paul Goodman, naast verschillende andere mensen uit hun intellectuele en therapeutische omgeving.

Fritz Perls was arts, psychiater en psychoanalyticus. Laura Perls was psycholoog en leverde een belangrijke bijdrage aan de theoretische en klinische ontwikkeling van de benadering. Schrijver en intellectueel Paul Goodman speelde eveneens een belangrijke rol bij het formuleren van de theorie.

In 1951 verscheen Gestalt Therapy: Excitement and Growth in the Human Personality van Perls, Hefferline en Goodman. Het boek werd een fundamentele tekst voor de verdere ontwikkeling van Gestalttherapie.

Meer dan Fritz Perls

Vooral Fritz Perls werd later internationaal bekend door demonstraties en workshops.

Daardoor ontstond soms het beeld dat Gestalttherapie voornamelijk bestaat uit confronterende technieken, rollenspellen en de beroemde lege stoel.

Moderne Gestalttherapie is breder. De kwaliteit van het contact tussen cliënt en therapeut en gezamenlijk onderzoeken van ervaringen hebben een centrale plaats gekregen.

3. Waarom staat het hier en nu centraal?

Een van de bekendste kenmerken van Gestalttherapie is de nadruk op het hier en nu.

Dat betekent niet dat het verleden onbelangrijk is.

Jeugd, relaties en eerdere gebeurtenissen kunnen grote invloed hebben op hoe iemand zich tegenwoordig voelt en gedraagt. Gestalttherapie probeert die geschiedenis echter te onderzoeken vanuit de manier waarop zij nu aanwezig is.

Iemand kan bijvoorbeeld vertellen over een vader die vroeger zeer kritisch was.

De therapeut kan vragen wat de cliënt ervaart terwijl hij hierover vertelt. Misschien verandert zijn stem, spant zijn lichaam zich aan of probeert hij zijn emoties onmiddellijk te relativeren.

Het verleden wordt dan niet alleen besproken als geschiedenis. Het wordt onderzocht via de manier waarop het in de actuele ervaring doorwerkt.

4. Wat betekent awareness binnen Gestalttherapie?

Een centraal begrip is awareness, vaak vertaald als gewaarzijn of bewust gewaarzijn.

Daarmee wordt bedoeld dat iemand beter opmerkt wat er op een bepaald moment gebeurt.

Dat kan betrekking hebben op:

• gedachten;
• emoties;
• lichamelijke sensaties;
• behoeften;
• gedrag;
• impulsen;
• de omgeving;
• contact met andere mensen.

Awareness betekent niet dat iemand voortdurend alles bewust moet analyseren.

Het gaat juist om het directer waarnemen van de eigen ervaring.

Iemand kan bijvoorbeeld zeggen: ‘Het maakt mij niets uit’, terwijl tegelijkertijd de kaken worden aangespannen en de ademhaling verandert.

Een Gestalttherapeut kan die tegenstelling onderzoeken zonder onmiddellijk te bepalen wat zij betekent.

5. Waarom is het lichaam belangrijk?

Gestalttherapie beschouwt psychologische ervaringen niet als processen die uitsluitend ‘in het hoofd’ plaatsvinden.

Het fysieke lichaam maakt deel uit van de ervaring.

Angst kan samengaan met spanning in de buik. Schaamte kan merkbaar worden doordat iemand wegkijkt. Woede kan samengaan met verhoogde spierspanning en verdriet kan zichtbaar worden in houding, ademhaling of stem.

De therapeut kan iemand daarom uitnodigen om aandacht te besteden aan wat lichamelijk wordt ervaren.

Dat betekent niet dat iedere lichamelijke reactie een verborgen psychologische betekenis heeft.

De lichamelijke ervaring levert vooral aanvullende informatie op over wat iemand op dat moment ervaart.

Daarmee sluit Gestalttherapie aan bij een breder psychologisch inzicht: emoties, perceptie, gedrag en lichamelijke processen functioneren niet volledig onafhankelijk van elkaar.

6. Wat betekent contact binnen Gestalttherapie?

Mensen bestaan niet los van hun omgeving.

Binnen Gestalttherapie is contact daarom een belangrijk begrip. Het verwijst naar de wisselwerking tussen iemand en wat zich buiten hem of haar bevindt: andere mensen, gebeurtenissen en de omgeving.

Goed contact betekent niet dat iemand voortdurend open of sociaal moet zijn.

Psychologisch functioneren vraagt juist om een voortdurende beweging tussen contact maken en afstand nemen.

Grenzen tussen jezelf en de omgeving

Problemen kunnen volgens Gestalttheorie ontstaan wanneer bepaalde manieren van contact star worden.

Iemand kan bijvoorbeeld:

• voortdurend rekening houden met anderen en eigen behoeften nauwelijks herkennen;
• kritiek van anderen onmiddellijk als waarheid overnemen;
• emoties vermijden zodra ze ongemakkelijk worden;
• verantwoordelijkheid voor eigen gevoelens volledig bij anderen leggen.

Gestalttherapie probeert zulke patronen zichtbaar te maken zonder ze automatisch als ziekte of stoornis te beschouwen.

7. Wat zijn onafgemaakte situaties?

Een bekend Gestaltbegrip is unfinished business, vaak vertaald als onafgemaakte zaken of onafgemaakte situaties.

Daarmee worden ervaringen bedoeld die psychologisch nog sterk aanwezig zijn omdat emoties, behoeften of conflicten niet voldoende zijn verwerkt of afgerond.

Denk aan boosheid na een conflict, verdriet rond een verlies of woorden die iemand nooit heeft kunnen uitspreken.

Zo'n ervaring kan aandacht blijven vragen en invloed hebben op nieuwe situaties.

Het is echter te eenvoudig om te stellen dat iedere huidige moeilijkheid door een onafgemaakt probleem uit het verleden wordt veroorzaakt.

Binnen therapie is het vooral een manier om te onderzoeken waarom bepaalde ervaringen telkens opnieuw sterk naar voren komen.

8. Wat is de lege-stoeltechniek?

Een van de bekendste technieken uit de Gestalttraditie is de lege stoel.

Een cliënt kan zich bijvoorbeeld voorstellen dat iemand met wie een conflict bestaat tegenover hem of haar op een lege stoel zit. De cliënt spreekt vervolgens tegen die persoon alsof deze aanwezig is.

Soms wisselt iemand vervolgens van stoel en reageert vanuit het perspectief van de andere persoon.

De methode kan ook worden gebruikt voor een innerlijk conflict.

Bijvoorbeeld:

Ene kant:
‘Ik wil eindelijk voor mezelf kiezen.’

Andere kant:
‘Als je dat doet, stel je iedereen teleur.’

Door beide kanten expliciet te laten spreken kan duidelijker worden welke emoties, overtuigingen en behoeften met het conflict verbonden zijn.

Geen truc met één vaste uitkomst

De lege stoel is geen methode waarmee automatisch verborgen waarheid uit het onbewuste wordt onthuld.

Het is een ervaringsgericht experiment.

Bovendien is Gestalttherapie veel meer dan lege-stoelwerk. Een therapeut kan ook experimenteren met beweging, taal, aandacht, stilte, lichaamshouding of de interactie tussen therapeut en cliënt.

De gekozen vorm hangt af van wat zich tijdens de therapie voordoet.

9. Hoe kijkt Gestalttherapie naar verschillende kanten van jezelf?

Mensen kunnen tegenstrijdige behoeften en eigenschappen ervaren.

Iemand kan bijvoorbeeld zelfstandig willen zijn en tegelijkertijd sterk verlangen naar steun. Een andere persoon kan behoefte hebben aan rust, terwijl een ambitieuze kant voortdurend wil presteren.

Daar bestaat een duidelijke verbinding met het psychologische idee van deelpersoonlijkheden, hoewel beide begrippen niet hetzelfde theoretische model vertegenwoordigen.

Gestalttherapie probeert zulke tegenstellingen niet noodzakelijk op te lossen door één kant te laten winnen.

Het bewust ervaren van beide kanten kan helpen om het innerlijke conflict duidelijker te zien.

Dat kan vervolgens bijdragen aan zelfkennis en zelfreflectie.

10. Welke rol spelen perceptie en wereldmodel?

Gestalttherapie is sterk geïnteresseerd in de manier waarop iemand zijn actuele situatie ervaart.

Twee mensen kunnen dezelfde gebeurtenis meemaken en er toch iets anders in waarnemen.

Eerdere ervaringen, verwachtingen, behoeften en overtuigingen kunnen mede bepalen waar iemand aandacht aan geeft en welke betekenis een situatie krijgt.

Dat raakt aan perceptie en aan wat binnen deze kennisbank als het wereldmodel kan worden beschreven: het geheel van verwachtingen, overtuigingen en interpretaties waarmee iemand zichzelf, andere mensen en gebeurtenissen probeert te begrijpen.

Iemand die bijvoorbeeld verwacht snel afgewezen te worden, kan extra gevoelig zijn voor signalen die als afwijzing kunnen worden geïnterpreteerd.

Een therapeut hoeft vervolgens niet onmiddellijk vast te stellen dat deze interpretatie ‘fout’ is. Interessanter kan zijn om te onderzoeken wat iemand daadwerkelijk waarneemt, verwacht, voelt en doet.

Daarmee wordt zichtbaar hoe wereldmodel, perceptie en gedrag elkaar kunnen beïnvloeden.

11. Wat is de rol van de therapeut?

De Gestalttherapeut wordt niet uitsluitend gezien als een deskundige die vanaf afstand bepaalt wat er psychologisch met iemand aan de hand is.

De therapeutische relatie zelf is belangrijk.

Wat tussen cliënt en therapeut gebeurt, kan informatie geven over patronen die ook in andere relaties voorkomen.

Een cliënt die bijvoorbeeld bang is anderen teleur te stellen, kan tijdens de therapie voortdurend proberen te raden welk antwoord de therapeut graag wil horen.

Wanneer dat patroon in het hier en nu zichtbaar wordt, kunnen therapeut en cliënt het gezamenlijk onderzoeken.

Daarom zijn dialoog, aanwezigheid en de kwaliteit van de therapeutische relatie belangrijke onderdelen van hedendaagse Gestalttherapie.

12. Wat heeft Gestalttherapie met dromen te maken?

Dromen hebben binnen de geschiedenis van Gestalttherapie een plaats gehad, vooral in het werk van Fritz Perls.

Zijn benadering verschilde van die van Sigmund Freud en Carl Gustav Jung.

Freud onderzocht dromen onder andere vanuit onbewuste verlangens en droomarbeid. Jung werkte met persoonlijke associaties en amplificatie en verbond dromen aan zijn bredere theorie van het persoonlijk en collectief onbewuste.

Perls liet mensen juist verschillende elementen uit een droom ervaren.

Een cliënt kon bijvoorbeeld spreken alsof hij zelf de deur, achtervolger, hond of andere persoon uit de droom was.

Het idee daarachter was dat verschillende droomelementen aspecten van de dromer konden vertegenwoordigen.

Dit is een Gestalttheoretische manier van droomwerk, geen wetenschappelijk aangetoonde algemene eigenschap van dromen. Uit een droom kan dus niet objectief worden afgeleid dat ieder personage of voorwerp werkelijk een afgesplitst onderdeel van de persoonlijkheid vertegenwoordigt.

Droomwerk is bovendien slechts één historische toepassing van Gestalttherapie en niet de definitie van de therapievorm.

13. Is Gestalttherapie wetenschappelijk bewezen?

Hier is nuance nodig.

Gestalttherapie is een erkende historische en hedendaagse psychotherapeutische stroming, maar de hoeveelheid en kwaliteit van onderzoek naar specifieke therapievormen verschilt.

Verschillende elementen die binnen Gestalttherapie belangrijk zijn — zoals de therapeutische relatie, aandacht voor emoties, ervaringsgericht werken en processen in het hier en nu — komen ook terug in andere moderne psychotherapeutische benaderingen.

Dat betekent niet automatisch dat iedere klassieke Gestalttechniek of theoretische verklaring afzonderlijk wetenschappelijk bewezen is.

Ook is de hedendaagse Gestalttherapie veranderd sinds Fritz Perls zijn beroemde workshops gaf.

Het is daarom verstandig onderscheid te maken tussen:

1. de oorspronkelijke Gestalttheorie;
2. specifieke therapeutische technieken;
3. hedendaagse Gestalttherapie;
4. algemene psychotherapeutische processen die ook binnen andere behandelvormen voorkomen.

Gestalttherapie kan zo worden beoordeeld als een complete therapeutische traditie zonder ieder onderdeel ervan dezelfde wetenschappelijke status toe te kennen.

14. Waarom heeft Gestalttherapie zoveel invloed gehad?

Gestalttherapie introduceerde niet als enige stroming ideeën over emoties, lichamelijke ervaring of therapeutisch contact. De specifieke combinatie ervan was echter invloedrijk.

Vooral de nadruk op:

• het hier en nu;
• directe ervaring;
• bewustwording;
• lichamelijke signalen;
• de relatie tussen therapeut en cliënt;
• experimenteren tijdens de therapiesessie

is later ook herkenbaar geworden binnen andere ervaringsgerichte en integratieve therapieën.

De bredere ontwikkeling van psychotherapie heeft er bovendien voor gezorgd dat grenzen tussen therapeutische scholen minder absoluut zijn dan vroeger.

Veel hedendaagse therapeuten combineren inzichten uit verschillende psychologische tradities.

15. Tenslotte

Gestalttherapie is een ervaringsgerichte psychotherapeutische benadering die vooral werd ontwikkeld door Fritz Perls, Laura Perls en Paul Goodman. In plaats van uitsluitend te zoeken naar verklaringen voor problemen in het verleden, richt de therapie veel aandacht op wat iemand in het hier en nu denkt, voelt, lichamelijk ervaart en doet.

Awareness, contact, de therapeutische relatie en het onderzoeken van actuele ervaring vormen belangrijke onderdelen van de benadering. Technieken zoals de lege stoel kunnen daarbij worden gebruikt, maar Gestalttherapie kan niet tot zo'n techniek worden gereduceerd.

Ook dromen hebben historisch een plaats binnen Gestalttherapie, maar droomwerk vormt slechts één onderdeel van een veel bredere therapeutische visie.

Uiteindelijk kijkt Gestalttherapie naar de mens als een geheel dat voortdurend in wisselwerking staat met zijn omgeving. Gedachten, emoties, lichaam, gedrag, perceptie en relaties worden daarbij niet als volledig afzonderlijke werelden beschouwd, maar als onderdelen van dezelfde menselijke ervaring.