REM atonie

Tijdens REM-slaap gebeurt iets opvallends. Terwijl de hersenen een relatief actief patroon vertonen en levendige dromen kunnen ontstaan, neemt de spanning in veel skeletspieren sterk af. Grote vrijwillige bewegingen worden daardoor tijdens deze slaapfase grotendeels onderdrukt.

Dit verschijnsel heet REM-atonie.

REM-atonie is een normaal fysiologisch kenmerk van REM-slaap. Het is niet hetzelfde als slaapverlamming en betekent ook niet dat het volledige lichaam letterlijk verlamd of uitgeschakeld wordt. Sommige spieren blijven functioneren en kleine bewegingen kunnen nog steeds voorkomen.

REM-atonie laat vooral zien hoe bijzonder REM-slaap is: hersenen, spieren, ogen, ademhaling en bewustzijn bevinden zich tijdens deze slaapfase in een combinatie die tijdens gewoon wakker zijn niet voorkomt.

1. Wat is REM-atonie?

Atonie betekent letterlijk een sterk verminderde spierspanning.

Tijdens REM-slaap wordt de activiteit van veel skeletspieren sterk onderdrukt. Dit zijn de spieren waarmee we normaal gesproken bijvoorbeeld armen, benen en romp bewust bewegen.

Daarom ligt iemand tijdens REM-slaap meestal relatief stil, ook wanneer in een droom wordt gerend, gevochten, gevlogen of gedanst.

REM-atonie is een normaal onderdeel van REM-slaap.

Dat betekent niet dat iedere spier volledig wordt uitgeschakeld. Essentiële lichamelijke functies blijven uiteraard doorgaan en verschillende spieren en spiergroepen worden niet op dezelfde manier geremd.

Het is daarom nauwkeuriger om te spreken van sterke vermindering van de spierspanning dan van volledige verlamming van het lichaam.

2. Hoe ontstaat REM-atonie in de hersenen?

REM-atonie ontstaat door gespecialiseerde hersencircuits die tijdens REM-slaap de motorische activiteit onderdrukken.

Daarbij speelt de hersenstam een belangrijke rol.

Vereenvoudigd ontstaat een keten:

1. hersennetwerken schakelen over naar REM-slaap;
2. specifieke circuits in de hersenstam worden actief;
3. remmende signalen beïnvloeden zenuwcellen die beweging aansturen;
4. veel skeletspieren ontvangen daardoor aanzienlijk minder motorische aansturing;
5. de spierspanning neemt sterk af.

In werkelijkheid is dit proces complexer en zijn meerdere hersengebieden en neurotransmitters betrokken.

REM-atonie wordt dus niet veroorzaakt door één simpele 'verlammingsprikkel'. Het ontstaat uit samenwerking tussen verschillende delen van het zenuwstelsel.

3. Welke spieren blijven tijdens REM-slaap actief?

REM-atonie is niet overal in het lichaam gelijk.

Dat is gemakkelijk te begrijpen wanneer we kijken naar de naam REM: rapid eye movement. De ogen kunnen tijdens deze slaapfase juist opvallend snel bewegen.

Ook de ademhaling moet vanzelfsprekend doorgaan.

Tijdens REM-slaap blijven onder andere functies mogelijk die noodzakelijk zijn voor:

• ademhaling;
• oogbewegingen;
• hart- en vaatregulatie.

Daarnaast kunnen kleine spiertrekkingen voorkomen, bijvoorbeeld in het gezicht of de ledematen.

REM-slaap is daarom geen toestand waarin het lichaam volledig bewegingsloos is.

Waarom bewegen de ogen wel?

De oogspieren vallen niet onder dezelfde motorische onderdrukking als veel andere skeletspieren.

Daardoor kunnen tijdens REM perioden met karakteristieke snelle oogbewegingen ontstaan.

De precieze relatie tussen deze oogbewegingen en dromen is complex. Het oude idee dat de ogen simpelweg rondkijken naar wat iemand in zijn droom ziet, is te eenvoudig.

Wel bestaan aanwijzingen dat oogbewegingen onder bepaalde omstandigheden kunnen samenhangen met veranderingen in visuele aandacht binnen dromen.

4. Waarom bestaat REM-atonie?

Een bekende verklaring is dat REM-atonie voorkomt dat mensen hun dromen lichamelijk uitvoeren.

Dat is aannemelijk als onderdeel van de betekenis van het mechanisme, maar de formulering:

REM-atonie bestaat zodat we onze dromen niet uitvoeren

is wetenschappelijk te stellig.

Biologische eigenschappen hebben vaak meerdere functies en ontwikkelingsgeschiedenissen. Bovendien is niet volledig vastgesteld waarom REM-atonie precies is ontstaan.

Wat wel duidelijk is, is dat de sterke motorische remming tijdens normale REM-slaap grote lichaamsbewegingen beperkt.

Dat wordt bijzonder zichtbaar wanneer deze remming onvoldoende functioneert.

Bij REM-slaapgedragsstoornis kunnen tijdens REM namelijk opvallende bewegingen ontstaan die soms samenhangen met een droomervaring.

REM-atonie vormt dus een belangrijk onderdeel van de normale organisatie van REM-slaap.

5. Is REM-atonie hetzelfde als slaapverlamming?

Nee. Dit is een van de belangrijkste onderscheidingen.

REM-atonie

REM-atonie vindt plaats tijdens normale REM-slaap.

De slaper ervaart de tijdelijke motorische remming meestal niet bewust, omdat hij slaapt.

Slaapverlamming

Bij slaapverlamming blijft de motorische remming die kenmerkend is voor REM-slaap tijdelijk aanwezig terwijl het bewuste ervaren van jezelf of de omgeving al is teruggekeerd.

Daardoor kan iemand bijvoorbeeld:

• beseffen dat hij in bed ligt;
• de slaapkamer waarnemen;
• proberen te bewegen;
• merken dat dit tijdelijk niet lukt.

Slaapverlamming kan zowel rond het inslapen als rond het ontwaken optreden.

Het probleem is dus niet dat REM-atonie op zichzelf abnormaal is. De bijzondere ervaring ontstaat doordat kenmerken van REM-slaap en wakker bewustzijn tijdelijk naast elkaar aanwezig zijn.

6. Waarom kunnen tijdens slaapverlamming beelden of geluiden ontstaan?

Tijdens slaapverlamming kunnen ook hypnagoge beelden of hypnopompe beelden voorkomen.

Iemand kan bijvoorbeeld:

• een figuur zien;
• een stem horen;
• voetstappen waarnemen;
• druk op het lichaam ervaren;
• het sterke gevoel hebben dat iemand aanwezig is.

Dat kan bijzonder realistisch en soms angstaanjagend zijn.

REM-atonie veroorzaakt deze ervaringen echter niet rechtstreeks.

Het gaat waarschijnlijk om een bredere overgangssituatie waarin kenmerken van slaap, droomervaring, waarneming en wakker bewustzijn tijdelijk naast elkaar kunnen bestaan.

Daarom moeten drie verschijnselen worden onderscheiden:

• REM-atonie
  → normale motorische remming tijdens REM-slaap.
• Slaapverlamming
  → motorische REM-remming blijft aanwezig terwijl bewustzijn terugkeert.
• Slaapgerelateerde hallucinaties
  → droomachtige beelden, geluiden of andere gewaarwordingen rond inslapen of ontwaken.

Ze kunnen met elkaar samenhangen, maar betekenen niet hetzelfde.

7. Wat gebeurt er wanneer REM-atonie onvoldoende aanwezig is?

REM-atonie kan ook vanuit de andere richting worden bestudeerd.

Bij REM-slaapgedragsstoornis, internationaal REM sleep behavior disorder of RBD, ontbreekt de normale spieratonie tijdens REM-slaap gedeeltelijk.

Hierdoor kunnen bewegingen optreden zoals:

• praten of schreeuwen;
• slaan;
• schoppen;
• grijpen;
• plotseling bewegen.

Sommige bewegingen kunnen inhoudelijk overeenkomen met wat iemand op dat moment droomt.

Daarom wordt soms gesproken over het 'uitvoeren van dromen'.

RBD is echter een specifieke slaapstoornis en niet hetzelfde als iemand die af en toe beweegt tijdens een droom.

De stoornis is vooral belangrijk omdat krachtige bewegingen verwondingen kunnen veroorzaken en omdat RBD in bepaalde situaties samenhangt met neurologische aandoeningen.

Dat maakt een duidelijk onderscheid met gewone REM-atonie noodzakelijk.

8. Wat is het verschil tussen REM-atonie en slaapwandelen?

REM-atonie en slaapwandelen behoren tot heel verschillende slaapverschijnselen.

Slaapwandelen ontstaat meestal vanuit diepe non-REMslaap, vooral N3.

Tijdens een gedeeltelijke ontwaking kan iemand dan bewegen zonder volledig wakker bewustzijn.

Bij normale REM-slaap zien we juist het tegenovergestelde: de motoriek wordt sterk geremd.

Het verschil kan vereenvoudigd worden weergegeven:

• normale REM-slaap
  → veel skeletspieren sterk geremd.
• REM-slaapgedragsstoornis
  → REM-slaap, maar onvoldoende motorische remming.
• slaapwandelen
  → gedeeltelijke ontwaking vanuit NREM-slaap waarbij beweging mogelijk is.

Daarmee vallen slaapwandelen en REM-slaapgedragsstoornis beide onder de bredere groep parasomnieën, maar hun fysiologische achtergrond verschilt sterk.

9. Welke relatie bestaat tussen REM-atonie en dromen?

REM-slaap heeft een sterke relatie met levendige droomervaringen.

Wanneer mensen tijdens REM worden gewekt, rapporteren zij gemiddeld relatief vaak beeldrijke, emotionele en complexe dromen.

Tegelijkertijd is REM-atonie sterk aanwezig.

Daardoor ontstaat een opvallende toestand:

• een levendige interne ervaringswereld;
• weinig informatie uit de buitenwereld;
• sterk geremde grote lichaamsbewegingen.

Iemand kan in een droom rennen terwijl zijn benen vrijwel stil blijven liggen.

Toch mogen we REM-atonie en dromen niet één-op-één aan elkaar koppelen.

Dromen komen ook tijdens non-REMslaap voor. Bovendien betekent een verandering in spieratonie niet automatisch dat een droom verandert.

REM-atonie is een fysiologisch motorisch verschijnsel. Dromen zijn bewuste subjectieve ervaringen.

Beide komen tijdens REM vaak samen, maar zijn verschillende onderdelen van de slaaptoestand.

10. Welke relatie heeft REM-atonie met lucide dromen?

Een lucide droom is een droom waarin iemand tijdens het dromen beseft dat hij droomt.

De meeste wetenschappelijk onderzochte lucide dromen vinden plaats tijdens REM-slaap. De normale REM-atonie blijft daarbij grotendeels bestaan.

Dat levert een bijzondere combinatie op:

droomervaring + besef dat je droomt + sterk geremde lichaamsbeweging.

Toch is REM-atonie geen techniek om lucide te dromen.

Ook is slaapverlamming niet automatisch een 'ingang' naar een lucide droom. Sommige mensen kunnen vanuit een overgangstoestand een lucide droom ervaren, maar dat maakt dit geen noodzakelijk of universeel proces.

Voor een encyclopedische beschrijving is het belangrijk onderscheid te houden tussen het fysiologische mechanisme van REM-atonie en technieken of persoonlijke ervaringen rond bewust dromen.

11. Wat vertelt REM-atonie over slaap en bewustzijn?

REM-atonie laat zien dat verschillende onderdelen van menselijk functioneren tijdens slaap onafhankelijk van elkaar kunnen veranderen.

Tijdens normale REM-slaap kan bijvoorbeeld:

• uitgebreide hersenactiviteit plaatsvinden;
• een overtuigende droomwereld ontstaan;
• emotie worden ervaren;
• visuele ervaring aanwezig zijn;
• het gevoel van beweging bestaan;

terwijl grote lichamelijke bewegingen sterk worden onderdrukt.

Bij slaapverlamming wordt dit nog duidelijker. Het bewustzijn van de omgeving kan terugkeren voordat de motorische remming volledig verdwenen is.

Bij REM-slaapgedragsstoornis zien we juist de tegenovergestelde dissociatie: REM-slaap is aanwezig, maar de normale spieratonie is onvoldoende.

Deze verschijnselen laten zien dat slaap en bewustzijn niet door één centrale schakelaar worden geregeld.

Bewustzijn, waarneming, dromen en motoriek kunnen tijdens slaap-waakovergangen gedeeltelijk van elkaar loskomen.

12. Tenslotte

REM-atonie is de sterke vermindering van spierspanning die normaal tijdens REM-slaap optreedt.

Het verschijnsel wordt georganiseerd door hersencircuits die de motorische aansturing van veel skeletspieren tijdelijk sterk remmen. Het lichaam wordt daarbij niet volledig uitgeschakeld: ademhaling, oogbewegingen en verschillende andere lichamelijke functies blijven actief en kleine bewegingen kunnen voorkomen.

REM-atonie moet vooral niet worden verward met slaapverlamming.

Tijdens normale REM-slaap is spieratonie een gewoon fysiologisch verschijnsel waarvan de slaper zich doorgaans niet bewust is. Bij slaapverlamming blijft deze motorische remming tijdelijk aanwezig terwijl het bewuste ervaren van jezelf of de omgeving al terugkeert.

Ook het omgekeerde kan voorkomen. Bij REM-slaapgedragsstoornis is de normale spierremming juist onvoldoende aanwezig, waardoor grotere bewegingen tijdens REM mogelijk worden.

REM-atonie vormt daarmee een fascinerend onderdeel van de REM-slaap.

Terwijl in de hersenen een overtuigende droomwereld kan ontstaan waarin iemand loopt, rent of beweegt, kan de daadwerkelijke motorische aansturing van het lichaam grotendeels worden geremd.

Juist het verschil tussen ervaren beweging en lichamelijke beweging maakt REM-atonie belangrijk voor ons begrip van REM-slaap, dromen, parasomnieën en de complexe grens tussen slapen en wakker bewustzijn.