Zelfvertrouwen

Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat iemand heeft in zichzelf en in het eigen vermogen om met situaties, uitdagingen en onzekerheid om te gaan.

Dat betekent niet dat iemand overal goed in moet zijn.

Ook betekent gezond zelfvertrouwen niet dat je nooit twijfelt, bang bent of fouten maakt.

Iemand kan veel zelfvertrouwen hebben in zijn werk en tegelijkertijd onzeker worden wanneer hij voor een grote groep moet spreken. Een ander stapt zonder aarzelen in een vliegtuig, maar voelt zich ongemakkelijk op een verjaardag waar hij niemand kent.

Zelfvertrouwen is daardoor geen vaste hoeveelheid die iemand wel of niet bezit.

Het is gedeeltelijk afhankelijk van situatie, ervaring en vaardigheden.

1. Wat is zelfvertrouwen?

Zelfvertrouwen gaat in brede zin over het vertrouwen dat je hebt in jezelf.

Daar kunnen verschillende verwachtingen onder vallen:

• ik kan hiermee omgaan;
• ik kan iets leren wat ik nog niet kan;
• ik durf een keuze te maken;
• ik kan herstellen wanneer iets mislukt;
• ik kan mijn mening uitspreken;
• ik hoef niet alles perfect te doen om te kunnen handelen.

Zelfvertrouwen is daarmee niet hetzelfde als de overtuiging dat alles zal lukken.

Een persoon met gezond zelfvertrouwen kan juist denken:

“Ik weet niet of dit lukt, maar ik vertrouw erop dat ik ermee om kan gaan.”

Dat maakt zelfvertrouwen realistischer dan simpel positief denken.

2. Is zelfvertrouwen hetzelfde als eigenwaarde?

Nee.

Zelfvertrouwen en eigenwaarde beïnvloeden elkaar, maar betekenen iets anders.

1. Zelfvertrouwen gaat vooral over vertrouwen in jezelf en je vermogen om te handelen.
2. Eigenwaarde gaat over de waarde die je jezelf als persoon toekent.

Iemand kan daarom veel zelfvertrouwen hebben in een bepaald vak en toch een lage eigenwaarde hebben.

Een succesvolle muzikant kan bijvoorbeeld weten:

“Ik kan uitstekend piano spelen.”

maar tegelijkertijd denken:

“Als mensen mij niet bewonderen, ben ik weinig waard.”

Omgekeerd kan iemand een gezonde eigenwaarde hebben en toch onzeker zijn over een nieuwe taak.

Dan klinkt het bijvoorbeeld:

“Ik vind dit moeilijk en weet niet of ik het kan, maar mijn waarde als persoon hangt daar niet vanaf.”

Dat onderscheid is belangrijk.

3. Wat is het verschil tussen zelfvertrouwen en zelfeffectiviteit?

Zelfeffectiviteit ligt nog dichter bij zelfvertrouwen.

Het begrip verwijst naar de overtuiging dat je in een specifieke situatie effectief kunt handelen.

Bijvoorbeeld:

“Ik geloof dat ik dit sollicitatiegesprek redelijk goed kan voeren.”

of:

“Ik denk dat ik deze opleiding kan afronden als ik voldoende oefen.”

Zelfvertrouwen wordt in het dagelijks taalgebruik vaak breder gebruikt.

Je kunt het onderscheid zo zien:

Zelfvertrouwen:
“Heb ik vertrouwen in mezelf?”

Zelfeffectiviteit:
“Geloof ik dat ik deze specifieke taak of situatie aankan?”

Juist dat specifieke karakter verklaart waarom iemand op het ene terrein zeer zelfverzekerd kan zijn en op een ander terrein nauwelijks vertrouwen ervaart.

4. Hoe herken je weinig zelfvertrouwen?

Weinig zelfvertrouwen kan zich op verschillende manieren uiten.

Bijvoorbeeld:

• situaties vermijden uit angst om te falen;
• sterk afhankelijk zijn van bevestiging van anderen;
• eigen successen klein maken;
• complimenten moeilijk aannemen;
• snel verwachten dat iets mislukt;
• jezelf voortdurend vergelijken;
• niet voor een eigen mening durven uitkomen;
• mogelijkheden niet onderzoeken omdat je vooraf verwacht dat je ze niet aankunt.

Maar geen van deze kenmerken bewijst op zichzelf dat iemand een algemeen gebrek aan zelfvertrouwen heeft.

Iemand kan bijvoorbeeld terughoudend zijn omdat hij weinig ervaring heeft, omdat de situatie werkelijk riskant is of omdat hij simpelweg niet geïnteresseerd is.

Daarom blijft context belangrijk.

5. Kan iemand ergens goed in zijn en toch weinig zelfvertrouwen hebben?

Ja.

Vaardigheid en vertrouwen zijn niet hetzelfde.

Iemand kan objectief veel ervaring hebben en toch twijfelen aan de eigen capaciteiten.

Dat kan bijvoorbeeld voorkomen wanneer iemand:

• eigen succes aan geluk toeschrijft;
• zeer hoge eisen aan zichzelf stelt;
• zich voortdurend vergelijkt met mensen die nóg beter zijn;
• fouten zwaarder laat wegen dan successen;
• moeite heeft positieve feedback serieus te nemen.

Soms wordt in dit verband gesproken over het impostersyndroom of impostergevoelens.

Daarbij kan iemand ondanks aantoonbare prestaties het gevoel houden dat succes eigenlijk niet verdiend is of dat anderen vroeg of laat zullen ontdekken dat hij minder bekwaam is dan gedacht.

Het interessante is dat het wereldmodel dan niet goed wordt bijgewerkt door nieuwe informatie.

Succes past niet bij:

“Ik kan dit eigenlijk niet.”

en krijgt daarom een andere verklaring:

“Ik had geluk.”

6. Hoe ontstaat weinig zelfvertrouwen?

Er bestaat zelden één oorzaak.

Zelfvertrouwen ontwikkelt zich in een wisselwerking tussen aanleg, ervaringen, omgeving, vaardigheden, verwachtingen en de betekenis die iemand aan gebeurtenissen geeft.

Ervaringen in de jeugd

De jeugd kan belangrijk zijn.

Kinderen leren onder andere door reacties van ouders, verzorgers, leraren en leeftijdgenoten wat zij van zichzelf kunnen verwachten.

Een omgeving waarin een kind mag proberen, fouten maken, leren en opnieuw proberen kan bijdragen aan vertrouwen.

Een sterk kritische, onvoorspelbare of overbeschermende omgeving kan onder bepaalde omstandigheden juist onzekerheid versterken.

Maar de jeugd bepaalt niet onvermijdelijk hoe iemand zich later voelt.

Nieuwe ervaringen kunnen oude verwachtingen veranderen.

Ervaringen later in het leven

Ook volwassen ervaringen kunnen zelfvertrouwen vergroten of verminderen.

Denk aan:

• langdurige kritiek;
• pesten;
• afwijzing;
• een scheiding;
• verlies van werk;
• succeservaringen;
• nieuwe vaardigheden;
• steunende relaties;
• een nieuwe verantwoordelijkheid.

Zelfvertrouwen blijft dus veranderlijk.

7. Welke rol spelen beperkende overtuigingen?

Beperkende overtuigingen kunnen zelfvertrouwen sterk beïnvloeden.

Bijvoorbeeld:

• “Ik ben niet goed genoeg.”
• “Ik kan niet presenteren.”
• “Andere mensen zijn beter dan ik.”
• “Als ik een fout maak, val ik door de mand.”

Zo'n overtuiging beïnvloedt vervolgens focus en gedrag.

Iemand die ervan overtuigd is dat hij slecht presenteert, merkt misschien vooral momenten op waarop hij struikelt over een woord.

Dat het grootste gedeelte goed gaat, krijgt minder aandacht.

Er kan een zichzelf versterkend patroon ontstaan:

beperkende overtuiging → onzekerheid → vermijding of overcontrole → weinig nieuwe ervaring → bevestiging van de overtuiging

Zelfvertrouwen groeit vaak wanneer dit patroon wordt doorbroken.

8. Wat hebben faalangst en perfectionisme met zelfvertrouwen te maken?

Faalangst en perfectionisme kunnen zelfvertrouwen onder druk zetten.

Een perfectionistische regel kan bijvoorbeeld zijn:

“Als ik iets niet uitstekend kan, moet ik er eigenlijk niet aan beginnen.”

Daardoor worden nieuwe situaties extra bedreigend.

Een beginner kan immers per definitie nog niet alles goed.

Wanneer fouten vervolgens worden geïnterpreteerd als bewijs van onbekwaamheid, ontstaat gemakkelijk onzekerheid.

Een groeimindset opent een ander perspectief:

“Dat ik dit nog niet goed kan, vertelt mij iets over waar ik nu sta — niet wat ik uiteindelijk kan leren.”

Daar verschuift de aandacht van beoordeling naar ontwikkeling.

9. Hoe beïnvloedt het zelfbeeld je zelfvertrouwen?

Het zelfbeeld bevat ideeën over wie iemand denkt te zijn.

Sommige daarvan kunnen zelfvertrouwen ondersteunen:

“Ik ben iemand die doorzet.”

Andere kunnen mogelijkheden afsluiten:

“Ik ben nu eenmaal sociaal ongemakkelijk.”

Wanneer zo'n uitspraak onderdeel wordt van de identiteit, kan iemand situaties vermijden waarin een ander beeld van zichzelf zou kunnen ontstaan.

Het wereldmodel blijft dan smal.

Zelfkennis kan helpen de uitspraak specifieker te maken:

“Ik voel mij vooral onzeker wanneer ik nieuwe mensen ontmoet en niet weet wat er van mij verwacht wordt.”

Dat opent direct meer aangrenzende mogelijkheden.

Misschien gaat het niet om een vaste persoonlijkheidseigenschap.

Misschien speelt gebrek aan ervaring, sociale spanning of een bepaalde verwachting mee.

10. Welke rol spelen andere mensen bij zelfvertrouwen?

Mensen ontwikkelen zelfvertrouwen niet volledig in isolatie.

Feedback, steun, erkenning en sociale ervaringen kunnen invloed hebben.

Een stimulerende omgeving kan iemand bijvoorbeeld aanmoedigen om iets nieuws te proberen.

Een omgeving waarin iemand voortdurend wordt uitgelachen of gekleineerd kan het tegenovergestelde effect hebben.

Toch is het te eenvoudig om te stellen dat mensen met weinig zelfvertrouwen automatisch andere onzekere mensen aantrekken.

Sociale relaties zijn veel complexer.

Belangrijker is dat sociale ervaringen onderdeel worden van het wereldmodel.

Wanneer iemand steeds andere ervaringen opdoet, kan een oude overtuiging geleidelijk veranderen:

“Mensen nemen mij nooit serieus.”

kan via nieuwe ervaringen veranderen in:

“Sommige mensen nemen mij niet serieus, maar andere duidelijk wel.”

Dat lijkt een kleine verschuiving.

Voor het wereldmodel kan het groot zijn.

11. Kan zelfvertrouwen groeien door succeservaringen?

Ja.

Daadwerkelijke ervaringen zijn vaak een krachtige bron van zelfvertrouwen.

Iemand die denkt:

“Ik durf nooit voor mezelf op te komen”

kan bijvoorbeeld één keer rustig een grens aangeven.

Misschien gaat dat nog ongemakkelijk.

Maar wanneer de wereld niet instort, ontstaat nieuwe informatie.

“Blijkbaar kan ik dit soms wel.”

De beweging kan vervolgens zijn:

beperkende overtuiging → aangrenzende mogelijkheid → kleine actie → nieuwe ervaring → meer zelfeffectiviteit → meer zelfvertrouwen

Juist kleine ervaringen kunnen waardevol zijn omdat ze geloofwaardiger zijn dan een enorme positieve uitspraak die niet aansluit bij wat iemand werkelijk ervaart.

12. Waarom werkt jezelf alleen positief toespreken niet altijd?

Positieve gedachten kunnen prettig zijn, maar een uitspraak hoeft niet overtuigend te worden doordat je haar vaak herhaalt.

Wanneer iemand diep gelooft:

“Ik kan dit absoluut niet”

kan de uitspraak:

“Ik ben geweldig en kan alles”

zo ver van het bestaande wereldmodel liggen dat zij ongeloofwaardig voelt.

Een aangrenzende overtuiging kan beter aansluiten:

“Ik weet nog niet of ik dit kan, maar ik kan beginnen met één stap.”

Daarna kan ervaring volgen.

Wanneer die ervaring positief uitpakt, hoeft iemand zichzelf steeds minder te overtuigen.

Er ontstaat bewijs uit het eigen handelen.

Dat is een belangrijk verschil tussen positief denken en vertrouwen opbouwen.

13. Hoe hangen zelfvertrouwen en assertiviteit samen?

Assertiviteit gaat over het op een duidelijke en respectvolle manier uiten van behoeften, meningen en grenzen.

Zelfvertrouwen kan dat gemakkelijker maken.

Maar assertiviteit kan zelf ook een bron van zelfvertrouwen worden.

Iemand hoeft dus niet eerst volledig zelfverzekerd te zijn voordat hij een grens kan leren stellen.

Soms ontstaat vertrouwen juist ná het gedrag:

onzekerheid → toch handelen → ervaring → groeiend vertrouwen

Hier raken zelfvertrouwen, grenzen stellen, assertiviteit en zelfeffectiviteit elkaar.

14. Betekent gezond zelfvertrouwen dat je altijd op jezelf vertrouwt?

Nee.

Gezond zelfvertrouwen bevat ook het vermogen om onzekerheid serieus te nemen.

Soms weet je iets niet.

Soms ben je ergens niet goed genoeg in.

Soms heeft iemand anders meer kennis.

En soms is voorzichtigheid terecht.

Zelfvertrouwen betekent daarom niet:

“Mijn oordeel klopt altijd.”

Het kan juist betekenen:

“Ik vertrouw mezelf voldoende om toe te geven dat ik iets niet weet, hulp te vragen of mijn mening te veranderen.”

Daarmee komt mentale flexibiliteit in beeld.

Een rigide overtuiging van eigen gelijk is niet hetzelfde als gezond zelfvertrouwen.

15. Wat betekent zelfvertrouwen voor persoonlijke groei?

Zelfvertrouwen staat midden in een netwerk van begrippen.

Zelfkennis helpt begrijpen wat je kunt en waar je nog wilt groeien.

Zelfbeeld beïnvloedt wat je van jezelf verwacht.

Eigenwaarde bepaalt in hoeverre je persoonlijke waarde afhankelijk wordt gemaakt van succes of falen.

Zelfacceptatie maakt het mogelijk onzekerheid te erkennen zonder jezelf af te wijzen.

Zelfeffectiviteit richt zich op het vertrouwen dat je een specifieke situatie aankunt.

Groeimindset houdt ontwikkeling voorstelbaar.

Mentale flexibiliteit opent andere perspectieven.

En nieuwe ervaringen kunnen uiteindelijk het wereldmodel veranderen.

Zo ontstaat geen simpele rechte lijn van weinig naar veel zelfvertrouwen.

Het is eerder een wisselwerking:

overtuiging → verwachting → gedrag → ervaring → aangepast zelfbeeld → nieuw vertrouwen

Soms groeit vertrouwen eerst.

Soms komt de ervaring eerst.

En soms begint alles slechts met één aangrenzende mogelijkheid:

“Misschien kan ik dit iets beter dan ik dacht.”

16. Tenslotte

Zelfvertrouwen betekent niet dat je overtuigd bent van je eigen perfectie.

Het betekent ook niet dat je denkt overal controle over te hebben of ieder levensdoel te kunnen bereiken.

Gezond zelfvertrouwen is realistischer.

Het kan klinken als:

“Ik weet wat ik kan.”

“Ik weet ook wat ik nog niet kan.”

“Ik mag fouten maken.”

“Ik kan leren.”

“Ik kan hulp vragen.”

“Een mislukking bepaalt niet mijn volledige waarde.”

Zelfvertrouwen groeit vaak doordat iemand ervaringen opdoet die het bestaande wereldmodel verrijken.

Een beperkende overtuiging zegt:

“Ik kan dit niet.”

Een aangrenzende mogelijkheid zegt:

“Misschien kan ik één onderdeel proberen.”

Een nieuwe ervaring kan vervolgens zeggen:

“Ik heb het geprobeerd en er lukte meer dan ik verwachtte.”

En soms verandert daardoor uiteindelijk ook de overtuiging:

“Ik dacht dat ik het niet kon. Inmiddels vertrouw ik erop dat ik ermee om kan gaan.”

Zelfvertrouwen is daarmee niet alleen geloven in jezelf.

Het is ook bereid zijn jezelf genoeg ruimte te geven om te ontdekken waartoe je werkelijk in staat bent.