Oorzaak nachtmerries

Nachtmerries worden soms beschreven als een manier waarop het brein onderdrukte emoties of onverwerkte ervaringen naar boven brengt. Hoewel slaap en dromen betrokken zijn bij processen rond geheugen en emoties, is niet aangetoond dat iedere nachtmerrie bestaat uit gevoelens of ervaringen die iemand overdag onbewust heeft weggedrukt.

De huidige wetenschap kijkt daarom breder naar het ontstaan van nachtmerries. Biologische, psychologische en slaapgerelateerde factoren kunnen elkaar beïnvloeden, terwijl persoonlijke gevoeligheid mede bepaalt waarom de ene persoon gemakkelijker nachtmerries krijgt dan de andere.

1. Waardoor ontstaan nachtmerries?

Een nachtmerrie is een levendige, onaangename droom die meestal gepaard gaat met angst, dreiging of andere sterke negatieve emoties. Iemand wordt er vaak wakker van en kan zich de droom doorgaans redelijk goed herinneren.

Nachtmerries worden vooral geassocieerd met REM-slaap, hoewel onaangename droomervaringen niet uitsluitend tijdens REM-slaap hoeven voor te komen.

Waarom precies op een bepaalde nacht een nachtmerrie ontstaat, is meestal moeilijk vast te stellen. Onderzoek wijst eerder op een samenspel van kwetsbaarheid en omstandigheden dan op één universeel mechanisme.

Factoren die afhankelijk van de situatie als oorzaak, risicofactor of beïnvloedende factor kunnen optreden zijn bijvoorbeeld:

• stress, angst en emotionele belasting;
• trauma en PTSS;
• depressieve klachten en andere psychische problemen;
• slaaptekort en gefragmenteerde slaap;
• medicijnen en veranderingen in medicatie;
• alcohol en andere middelen;
• koorts en ziekte;
• bepaalde slaapstoornissen;
• individuele gevoeligheid voor nachtmerries.

Bij regelmatig terugkerende nachtmerries kunnen meerdere factoren tegelijkertijd aanwezig zijn.

2. Welke rol spelen stress, angst en emotionele belasting?

Er bestaat een duidelijke samenhang tussen nachtmerries en psychische klachten. Nachtmerries worden onder andere vaker gerapporteerd bij mensen met Angst, Depressie en PTSS.

Ook Stress, piekeren en emotionele belasting kunnen samenhangen met intensere of frequentere nachtmerries.

Dat betekent niet dat iedere stressvolle dag automatisch een nachtmerrie veroorzaakt. Ook kan uit de inhoud van een droom niet rechtstreeks worden afgeleid welke psychologische factor aanwezig is.

Faalangst, onzekerheid, Eenzaamheid, prestatiedruk, verlies, relatieproblemen of Burn-out kunnen bijvoorbeeld gepaard gaan met stress en piekeren. Daarmee kunnen ze onderdeel zijn van een bredere context waarin de slaap en droombeleving veranderen.

Is een nachtmerrie een vorm van emotionele verwerking?

Er bestaan verschillende wetenschappelijke theorieën over dromen, geheugen en emotionele verwerking. Slaap speelt een belangrijke rol bij geheugenprocessen en de verwerking en reorganisatie van informatie.

Dat maakt het aannemelijk dat ervaringen en emoties uit het dagelijks leven invloed kunnen hebben op dromen.

De stap naar de conclusie dat een nachtmerrie altijd een poging van het brein is om een verdrongen probleem te verwerken, is echter te groot. Dat is één mogelijke interpretatie, geen algemeen bewezen functie van nachtmerries.

3. Waarom kunnen trauma en PTSS nachtmerries veroorzaken?

De relatie tussen Trauma, PTSS en nachtmerries behoort tot de duidelijkst aangetoonde verbanden.

Nachtmerries zijn een bekend symptoom van PTSS en kunnen na een traumatische gebeurtenis regelmatig terugkeren. Soms bevat de droom herkenbare elementen van de oorspronkelijke gebeurtenis. In andere gevallen is de relatie minder letterlijk.

Traumagerelateerde nachtmerries worden in onderzoek onder andere verbonden met traumatische herinneringen, verhoogde lichamelijke waakzaamheid, emotionele ontregeling en verstoring van de slaap.

Maar niet iedere persoon die iets traumatisch meemaakt ontwikkelt nachtmerries. En het omgekeerde is minstens zo belangrijk:

terugkerende nachtmerries betekenen niet automatisch dat iemand een onverwerkt trauma of PTSS heeft.

Ook zonder bekende traumatische gebeurtenis kan een Nachtmerriestoornis ontstaan.

4. Kunnen medicijnen, alcohol en andere middelen nachtmerries beïnvloeden?

Geneesmiddelen kunnen invloed hebben op slaap, REM-slaap en droombeleving. Bij sommige medicijnen worden levendige dromen of nachtmerries als mogelijke bijwerking gemeld.

Dat betekent niet dat ieder geneesmiddel dat de slaap beïnvloedt nachtmerries veroorzaakt. De effecten verschillen per middel en per persoon.

Ook het beginnen, wijzigen of stoppen van bepaalde medicatie kan veranderingen in de slaap veroorzaken. Wanneer opvallende nachtmerries ontstaan rond een medicatiewijziging, kan daarom worden gekeken naar Medicijnen en nachtmerries.

Voorgeschreven medicijnen moeten niet zelfstandig worden verminderd of gestopt vanwege nachtmerries. Bespreek vermoedelijke bijwerkingen met een arts of apotheker.

Alcohol heeft eveneens invloed op de slaaparchitectuur. Hoewel alcohol het inslapen soms gemakkelijker lijkt te maken, raakt de normale slaapopbouw verstoord. Vooral REM-slaap kan worden beïnvloed.

Ook andere middelen kunnen slaap en droombeleving veranderen. Het effect hangt onder andere af van het middel, de hoeveelheid, gebruiksduur en veranderingen in gebruik.

5. Welke invloed hebben slaaptekort en verstoorde slaap?

Slaap en nachtmerries kunnen elkaar wederzijds beïnvloeden.

Onderzoek laat een duidelijke samenhang zien tussen Slapeloosheid en nachtmerries. Mensen met slapeloosheid rapporteren vaker nachtmerries, terwijl terugkerende nachtmerries zelf de slaap verder kunnen verstoren.

Na een heftige nachtmerrie kan iemand moeilijk opnieuw in slaap vallen. Wanneer dit regelmatig gebeurt, kan zelfs angst voor het slapen ontstaan. Iemand stelt het naar bed gaan dan uit, slaapt minder en raakt overdag vermoeider.

Slaaptekort, slaapfragmentatie en veranderingen in de normale slaaparchitectuur kunnen vervolgens opnieuw invloed hebben op de droombeleving.

Ook specifieke slaap- en waakstoornissen zijn relevant. Bij Narcolepsie komen bijvoorbeeld relatief vaak levendige dromen, slaapverlamming en nachtmerries voor.

Veranderingen in REM-slaap kunnen daarnaast optreden na een operatie en Narcose. Daardoor kunnen tijdens het herstel tijdelijk levendige of onaangename dromen voorkomen.

6. Kunnen lichamelijke en hormonale factoren nachtmerries beïnvloeden?

Niet alle factoren achter nachtmerries zijn psychologisch.

Koorts en ziekte kunnen bijvoorbeeld samengaan met een veranderde slaap en opvallend levendige of bizarre dromen. Ook pijn, lichamelijk ongemak en herhaald wakker worden kunnen de normale slaap verstoren.

Daarnaast kunnen Hormonen indirect invloed hebben. Hormonale veranderingen kunnen bijvoorbeeld de lichaamstemperatuur, stemming en slaap beïnvloeden. Tijdens zwangerschap en overgang verandert bij sommige mensen ook de droombeleving.

Daarmee is nog niet aangetoond dat één specifieke hormonale verandering rechtstreeks een nachtmerrie veroorzaakt.

Ook Nachtzweten kan de slaap onderbreken. Wie bezweet uit een nachtmerrie wakker wordt, hoeft echter geen structureel nachtzweten te hebben: een heftige nachtmerrie kan zelf gepaard gaan met lichamelijke activatie, waaronder een versnelde hartslag, ademhaling en transpiratie.

De richting van het verband is dus niet altijd duidelijk.

7. Waarom krijgt de ene persoon sneller nachtmerries dan de andere?

Niet iedereen reageert hetzelfde op stress, slaaptekort of ingrijpende gebeurtenissen.

Onderzoek naar chronische nachtmerries wijst daarom ook naar individuele kwetsbaarheid. Onder andere emotionele reactiviteit, angstgevoeligheid, eerdere ervaringen en mogelijk genetische factoren kunnen een rol spelen.

Modellen voor het ontstaan van chronische nachtmerries kijken bijvoorbeeld naar een combinatie van verhoogde hyperarousal — een toestand van verhoogde lichamelijke en mentale waakzaamheid — en problemen met het uitdoven of reguleren van angstreacties.

Ook de neiging om ongewenste gedachten actief te onderdrukken is onderzocht als mogelijke beïnvloedende factor.

Bij kinderen spelen daarnaast ontwikkeling en leeftijd een rol. Nachtmerries komen veel voor tijdens de kinderjaren en onderzoek suggereert dat de frequentie tijdens bepaalde ontwikkelingsfasen hoger is. Dat betekent niet dat kinderen simpelweg meer nachtmerries hebben omdat zij "meer indrukken moeten verwerken".

Ontwikkeling van slaap, cognitie, fantasie en emotionele regulatie kan allemaal een rol spelen.

8. Kun je aan een nachtmerrie zien wat de oorzaak is?

Meestal niet.

Een droom waarin iemand wordt achtervolgd bewijst bijvoorbeeld niet dat die persoon in het dagelijks leven voor een probleem wegloopt. Een droom over vallen toont geen gebrek aan controle aan en dromen over een overleden persoon betekenen niet automatisch dat sprake is van problematische Rouw.

Droominhoud kan vanzelfsprekend persoonlijk betekenisvol zijn. Gebeurtenissen, zorgen, herinneringen en emoties uit het dagelijks leven kunnen in dromen terugkomen en iemand kan zelf duidelijke verbanden herkennen.

Maar dat is iets anders dan een betrouwbare diagnose stellen aan de hand van droomsymbolen.

Wanneer wordt de oorzaak belangrijk?

Bij een incidentele nachtmerrie is het meestal niet noodzakelijk om een precieze oorzaak te vinden.

Dat verandert wanneer nachtmerries zeer frequent worden, langdurig terugkeren, angst voor het slapen veroorzaken of het functioneren overdag duidelijk beïnvloeden.

Dan kan het relevant zijn om systematisch te kijken naar mogelijke factoren zoals:

• recente stress of ingrijpende gebeurtenissen;
• trauma en symptomen van PTSS;
• angst- of stemmingsklachten;
• slaaptekort of slapeloosheid;
• andere slaapstoornissen;
• alcohol en andere middelen;
• nieuwe of gewijzigde medicijnen;
• lichamelijke klachten of ziekte.

Wanneer terugkerende nachtmerries een zelfstandig en ernstig slaapprobleem vormen, kan sprake zijn van een Nachtmerriestoornis. Behandelingen zoals Imagery Rehearsal Therapy (IRT) richten zich daarbij rechtstreeks op de terugkerende nachtmerries, zonder dat eerst één verborgen psychologische oorzaak gevonden hoeft te worden.

9. Tenslotte

Er bestaat niet één oorzaak van nachtmerries.

Stress, angst en emotionele belasting kunnen de kans op nachtmerries beïnvloeden. De relatie met trauma en PTSS is goed gedocumenteerd, maar ook medicijnen, alcohol, ziekte, slaaptekort, verstoorde slaap en bepaalde slaapstoornissen kunnen een rol spelen.

Daarnaast verschillen mensen in hun gevoeligheid voor nachtmerries. Daardoor kan dezelfde gebeurtenis bij de ene persoon nauwelijks invloed op dromen hebben, terwijl iemand anders gedurende langere tijd intense nachtmerries ervaart.

Nachtmerries kunnen samenhangen met herinneringen en emoties, maar wetenschappelijk gezien kunnen ze niet simpelweg worden beschouwd als boodschappen waarin overdag verdrongen ervaringen 's nachts naar boven komen. Ook de inhoud van een nachtmerrie vertelt niet automatisch waardoor deze is ontstaan.

Bij langdurige of zeer belastende nachtmerries is daarom niet alleen de vraag wat betekent deze droom? relevant, maar vooral welke psychologische, lichamelijke, slaapgerelateerde en medicamenteuze factoren mogelijk een rol spelen en of de nachtmerries inmiddels een zelfstandig behandelbaar slaapprobleem zijn geworden.