Slaapstuip

Je bent bijna in slaap wanneer plotseling je been schokt, je arm beweegt of je hele lichaam een korte ruk maakt. Soms gaat dat samen met het gevoel dat je valt, struikelt of ergens vanaf stapt. De schok kan zo krachtig zijn dat je onmiddellijk weer klaarwakker bent.

Zo'n plotselinge beweging bij het inslapen wordt vaak een slaapstuip genoemd. Wetenschappelijke en internationale benamingen zijn onder andere hypnic jerk, hypnagogic jerk en sleep start.

Een slaapstuip is meestal een normaal en onschuldig verschijnsel tijdens de overgang van wakker zijn naar slapen. Het is een vorm van myoclonus: een plotselinge, zeer korte en onwillekeurige spiercontractie.

Slaapstuipen laten tegelijkertijd iets interessants zien. Inslapen gebeurt niet doordat het hele lichaam en brein op één moment worden uitgeschakeld. Het is een overgang waarin bewustzijn, spieren, hersenactiviteit en waarneming geleidelijk veranderen.

1. Wat is een slaapstuip?

Een slaapstuip is een plotselinge, korte en onwillekeurige spierschok die vooral optreedt rond het moment waarop iemand in slaap valt.

De beweging kan heel klein zijn.

Een voet of hand schokt bijvoorbeeld kort.

Maar soms beweegt:

• een arm;
• een been;
• de romp;
• meerdere lichaamsdelen;
• vrijwel het hele lichaam.

De beweging duurt meestal maar zeer kort.

Kenmerkend is bovendien dat slaapstuipen niet-periodiek zijn. Ze volgen dus normaal gesproken geen voortdurend regelmatig bewegingspatroon.

Soms merkt iemand de beweging nauwelijks op. Een andere keer is de schok krachtig genoeg om iemand weer wakker te maken.

2. Wanneer ontstaat een slaapstuip?

Slaapstuipen komen vooral voor tijdens de overgang van wakker zijn naar slapen.

Deze overgang wordt de hypnagoge fase genoemd.

Tijdens het inslapen verandert de hersenactiviteit en neemt de aandacht voor de buitenwereld geleidelijk af. De spierspanning verandert eveneens.

De eerste formele slaapfase is N1, de lichtste fase van de non-REMslaap.

Rond deze overgang kunnen verschillende verschijnselen voorkomen:

→ plotselinge spierschokken;
→ losse gedachten of beelden;
→ een gevoel van vallen;
→ geluidservaringen;
→ hypnagoge beelden.

Een slaapstuip ontstaat dus op een interessant grensgebied tussen wakker zijn en slapen.

Daarom wordt ook de term sleep start gebruikt.

3. Hoe voelt een slaapstuip?

De ervaring verschilt sterk.

Sommige mensen voelen uitsluitend een korte beweging van een arm of been.

Bij anderen ontstaat een veel intensere ervaring.

Bijvoorbeeld:

Je loopt in gedachten over een stoep, mist plotseling een trede en je been schiet naar voren.

Of:

Je hebt het gevoel dat je van een hoogte valt en schrikt wakker terwijl je hele lichaam een ruk maakt.

Een slaapstuip kan samengaan met:

• een valgevoel;
• een schrikreactie;
• een korte droomachtige scène;
• een plotseling beeld;
• een lichamelijke sensatie;
• een snelle hartslag na het schrikken.

Niet al deze verschijnselen hoeven aanwezig te zijn.

De spierbeweging is de kern. De begeleidende ervaring kan van persoon tot persoon verschillen.

4. Waarom voelt het soms alsof je valt?

Dit is waarschijnlijk het bekendste aspect van een slaapstuip.

Iemand begint in slaap te vallen en heeft plotseling het overtuigende gevoel:

Ik val.

Vervolgens schokt het lichaam.

Een populaire verklaring zegt dat de spieren tijdens het inslapen ontspannen, waarna de hersenen deze ontspanning verkeerd interpreteren alsof het lichaam werkelijk valt. Vervolgens zouden de hersenen een reflex veroorzaken om het lichaam te 'redden'.

Het is een aantrekkelijk verhaal.

Maar wetenschappelijk is niet aangetoond dat iedere slaapstuip op deze manier ontstaat.

Wat weten we wel?

Slaapstuipen ontstaan tijdens een periode waarin verschillende systemen in hersenen en lichaam overschakelen van wakker zijn naar slapen.

Tegelijkertijd kunnen in deze overgang droomachtige beelden en lichamelijke sensaties ontstaan.

Het gevoel van vallen en de lichamelijke schok kunnen daardoor dicht bij elkaar optreden.

Maar daarmee weten we nog niet precies:

veroorzaakt het valgevoel de schok?

of:

veroorzaakt de schok het valgevoel?

of:

ontstaan beide vanuit dezelfde overgangsprocessen?

De precieze relatie is nog niet volledig opgehelderd.

5. Wat gebeurt er in de hersenen tijdens een slaapstuip?

De exacte neurologische oorzaak van slaapstuipen is nog niet volledig bekend.

Ze behoren tot de myoclonieën.

Myoclonus is geen specifieke ziekte, maar een beschrijving van een beweging: een zeer snelle, plotselinge en onwillekeurige spierschok.

Een alledaags voorbeeld buiten de slaap is de hik. Ook daarbij ontstaan plotselinge onwillekeurige spiercontracties, al werkt het onderliggende mechanisme anders.

Bij slaapstuipen lijkt de overgang tussen wakker zijn en slapen belangrijk.

Geen eenvoudige aan-uitknop

Tijdens het inslapen veranderen verschillende processen:

• hersenactiviteit;
• spierspanning;
• aandacht;
• reactie op prikkels;
• bewustzijn;
• waarneming.

Die veranderingen hoeven niet allemaal exact tegelijkertijd te verlopen.

Een slaapstuip kan daarom worden gezien als een kort motorisch verschijnsel tijdens deze overgang.

Welke hersencircuits precies verantwoordelijk zijn en waarom bij de ene persoon nauwelijks beweging ontstaat en bij een ander een krachtige schok, is nog onderwerp van onderzoek.

6. Zijn slaapstuipen normaal?

Ja.

Incidentele slaapstuipen komen veel voor bij gezonde mensen en worden in de slaapgeneeskunde in het algemeen als een fysiologisch en goedaardig verschijnsel beschouwd.

Ze kunnen op verschillende leeftijden voorkomen.

Een incidentele schok bij het inslapen betekent daarom niet automatisch dat iemand:

• een neurologische aandoening heeft;
• epilepsie heeft;
• een slaapstoornis heeft;
• slecht slaapt;
• te weinig diepe slaap krijgt.

Dat onderscheid is belangrijk.

Het lichaam kan tijdens normale slaap en tijdens de overgang naar slaap verschillende bewegingen maken zonder dat er sprake is van ziekte.

7. Kunnen stress, vermoeidheid en cafeïne slaapstuipen beïnvloeden?

Er zijn verschillende factoren die in verband worden gebracht met vaker of sterker optreden van slaapstuipen.

Daaronder worden onder andere genoemd:

• stress;
• vermoeidheid;
• slaaptekort;
• cafeïne en andere stimulerende middelen;
• lichamelijke uitputting;
• bepaalde medicijnen.

Daarbij is voorzichtigheid met oorzaak en gevolg belangrijk.

Dat iemand tijdens een stressvolle periode meer slaapstuipen ervaart, betekent bijvoorbeeld niet dat stress de enige oorzaak van slaapstuipen is.

Het is nauwkeuriger om zulke factoren te beschouwen als mogelijke beïnvloedende of uitlokkende factoren bij mensen die er gevoelig voor zijn.

Slaaptekort

Ook slaaptekort kan relevant zijn.

Wanneer iemand langdurig wakker is geweest, neemt de slaapdruk toe. De overgang naar slaap kan daardoor anders verlopen dan na een normale dag met voldoende rust.

Toch krijgt niet iedereen met slaaptekort automatisch slaapstuipen.

Individuele verschillen blijven groot.

8. Wat hebben slaapstuipen met hypnagoge beelden te maken?

Tijdens de overgang naar slaap kunnen naast lichamelijke schokken ook hypnagoge beelden ontstaan.

Dat zijn korte beelden, geluiden, gedachten of andere ervaringen die optreden terwijl iemand van wakker zijn naar slapen beweegt.

Soms lijken beide verschijnselen samen te smelten.

Iemand ziet bijvoorbeeld heel even dat hij:

• struikelt;
• van een trap stapt;
• van een fiets valt;
• ergens vanaf springt;
• zijn evenwicht verliest.

Op vrijwel hetzelfde moment volgt een lichamelijke schok.

Het kan daardoor voelen alsof het droombeeld de beweging veroorzaakte.

Dat hoeft niet noodzakelijk zo te zijn.

Het kan ook zijn dat de lichamelijke sensatie razendsnel wordt opgenomen in een beginnende droomachtige ervaring.

Het brein als betekenisgever

Onze hersenen proberen voortdurend betekenis te geven aan lichamelijke signalen en waarnemingen.

Tijdens het inslapen verandert deze verwerking.

Een plotselinge lichamelijke sensatie kan daardoor terechtkomen in een kort droombeeld of een bestaande hypnagoge ervaring beïnvloeden.

Dat maakt slaapstuipen interessant voor onderzoek naar de grens tussen waarneming, lichamelijke ervaring, dromen en bewustzijn.

9. Is een slaapstuip hetzelfde als restless legs?

Nee.

Een slaapstuip moet worden onderscheiden van het restless legs-syndroom (RLS).

Bij RLS ontstaat vooral tijdens rust een onaangename of moeilijk te beschrijven sensatie in de benen met een sterke behoefte om ze te bewegen.

Bewegen geeft vaak tijdelijk verlichting.

Bij een slaapstuip ligt dat anders:

slaapstuip
→ plotselinge, onwillekeurige schok rond het inslapen.

restless legs
→ onaangename sensaties en aandrang om de benen te bewegen tijdens rust.

Bij RLS is bewegen dus grotendeels een reactie op een onaangenaam gevoel.

Bij een slaapstuip ontstaat de beweging juist plotseling en onvrijwillig.

10. Is een slaapstuip hetzelfde als periodieke beenbewegingen?

Ook periodieke beenbewegingen tijdens de slaap zijn iets anders.

Daarbij ontstaan herhaaldelijke bewegingen van vooral de benen tijdens slaap.

Het belangrijke woord is:

periodiek.

De bewegingen keren volgens een bepaald patroon terug.

Een gewone slaapstuip is juist meestal:

• plotseling;
• kort;
• niet-ritmisch;
• niet-periodiek;
• vooral gekoppeld aan de overgang naar slaap.

Een enkele krachtige beenschok tijdens het inslapen is daarom iets anders dan tientallen terugkerende beenbewegingen gedurende de nacht.

11. Is een slaapstuip een parasomnie?

Hier is enige terminologische nuance nodig.

Slaapstuipen worden in medische en slaapwetenschappelijke literatuur beschreven als slaapgerelateerde bewegingsverschijnselen en als verschijnselen van de slaap-waakovergang. In sommige literatuur worden ze binnen de bredere groep van parasomnieën of normale slaap-waakovergangsverschijnselen besproken.

Belangrijker dan het precieze etiket is het onderscheid tussen een normale incidentele slaapstuip en een slaapstoornis.

Een gewone slaapstuip is doorgaans geen ziekte.

Dat verschilt bijvoorbeeld van sommige andere slaapgerelateerde verschijnselen die wel klinisch relevant kunnen worden wanneer ze frequent, ernstig of gevaarlijk zijn.

12. Is een slaapstuip hetzelfde als een epileptische aanval?

Nee.

Een gewone slaapstuip is geen epileptische aanval.

Dat onderscheid is belangrijk omdat een plotselinge spierschok er van buitenaf soms indrukwekkend uit kan zien.

Een slaapstuip is een fysiologische vorm van myoclonus die typisch rond het inslapen optreedt.

Epileptische myoclonieën ontstaan vanuit abnormale elektrische activiteit in de hersenen en hebben een andere neurologische achtergrond.

Wanneer wordt het onderscheid belangrijk?

Een incidentele typische schok bij het inslapen is meestal geen reden voor ongerustheid.

Een ander patroon verdient meer aandacht, bijvoorbeeld wanneer bewegingen:

• zeer frequent optreden;
• gedurende grote delen van de nacht voorkomen;
• ook duidelijk overdag optreden;
• steeds volgens een opvallend patroon terugkeren;
• gepaard gaan met bewustzijnsverlies;
• leiden tot verwondingen;
• sterk toenemen;
• het inslapen structureel onmogelijk maken.

In zulke situaties kan worden onderzocht of werkelijk sprake is van gewone slaapstuipen of van een ander bewegings- of neurologisch verschijnsel.

13. Kunnen slaapstuipen slapeloosheid veroorzaken?

Meestal niet.

Een slaapstuip ontstaat, iemand schrikt misschien kort wakker en valt vervolgens weer in slaap.

Bij sommige mensen worden de schokken echter zo frequent of krachtig dat het inslapen wordt verstoord.

Er kan dan nog een tweede proces ontstaan.

Iemand begint op de slaapstuip te anticiperen.

Bijvoorbeeld:

Straks krijg ik die schok weer.

Daardoor kan de aandacht steeds sterker op het lichaam worden gericht.

Elke kleine verandering in spierspanning wordt opgemerkt. Er ontstaat spanning en het inslapen wordt moeilijker.

Zo kan een kringloop ontstaan:

slaapstuip → schrik → verwachting → verhoogde aandacht en spanning → moeilijker inslapen

Dit is niet hetzelfde als zeggen dat de slaapstuip 'psychologisch' is.

De oorspronkelijke beweging is onwillekeurig. De angst of verwachting eromheen kan vervolgens wel invloed krijgen op de slaap.

Hier raken slaapstuipen aan onderwerpen als slapeloosheid, stress, aandacht en piekeren.

14. Wat vertelt een slaapstuip over inslapen en bewustzijn?

Een slaapstuip lijkt op het eerste gezicht weinig meer dan een vreemde spierschok.

Maar het verschijnsel laat iets interessants zien over slaap en bewustzijn.

Inslapen is geen enkel moment waarop iemand van:

wakker → uit

gaat.

Het is een overgang.

Tijdens die overgang veranderen verschillende systemen in een eigen tempo.

Bewuste aandacht voor de buitenwereld kan afnemen terwijl droomachtige beelden al ontstaan. Spieren ontspannen terwijl incidenteel juist een plotselinge motorische ontlading kan voorkomen. Geluiden uit de omgeving kunnen nog worden waargenomen terwijl gedachten al steeds associatiever worden.

Slaapstuipen, hypnagoge beelden en andere ervaringen rond het inslapen maken deze overgang soms bewust merkbaar.

Even bevinden we ons precies op de grens.

Niet meer helemaal wakker, maar ook nog niet volledig opgenomen in de slaap.

15. Tenslotte

Een slaapstuip is een plotselinge, korte en onwillekeurige spierschok die meestal optreedt tijdens de overgang van wakker zijn naar slapen.

De wetenschappelijke benaming is hypnic jerk of sleep start. Het verschijnsel behoort tot de myoclonieën: zeer korte onvrijwillige spierbewegingen.

Slaapstuipen komen veel voor en zijn meestal volkomen onschuldig.

Ze kunnen samengaan met een schrikreactie, een kort droombeeld of het bekende gevoel dat je valt. Waarom die combinatie precies ontstaat, is nog niet volledig opgehelderd. Het populaire idee dat het brein denkt dat het lichaam werkelijk valt, is daarom een interessante hypothese en geen bewezen verklaring.

Factoren zoals stress, vermoeidheid, slaaptekort en stimulerende middelen kunnen bij sommige mensen samenhangen met vaker of sterker optredende slaapstuipen.

Een gewone slaapstuip moet worden onderscheiden van restless legs, periodieke beenbewegingen en epileptische myoclonieën. Vooral het plotselinge, korte, niet-periodieke karakter rond het inslapen is kenmerkend.

Meestal verdwijnt de ervaring even snel als zij kwam.

Toch biedt juist dat korte moment een bijzondere blik op het inslapen. Bewustzijn, waarneming, droombeelden, hersenactiviteit en spieren schakelen niet allemaal met één gezamenlijke knop van wakker naar slaap.

Een slaapstuip is daarmee niet alleen een plotselinge beweging, maar ook een klein en zichtbaar teken van de complexe overgang die iedere nacht plaatsvindt wanneer wakker zijn langzaam overgaat in slapen.