Slaapapneu

Tijdens de slaap verandert onze ademhaling, maar normaal blijft het lichaam voortdurend voldoende lucht in- en uitademen. Bij slaapapneu wordt die ademhaling herhaaldelijk onderbroken of sterk verminderd. Dat kan gedurende één nacht vele malen gebeuren, soms zonder dat iemand zich daar de volgende ochtend bewust van is.

De bekendste vorm is obstructieve slaapapneu (OSA). Daarbij raakt de bovenste luchtweg tijdens de slaap herhaaldelijk gedeeltelijk of volledig geblokkeerd. Er bestaat daarnaast centrale slaapapneu (CSA), waarbij het probleem niet primair een blokkade van de luchtweg is, maar de aansturing van de ademhaling vanuit de hersenen.

Slaapapneu is daarmee meer dan snurken of onrustig slapen. Herhaalde ademhalingsverstoringen kunnen de slaap fragmenteren, het zuurstofgehalte beïnvloeden en op langere termijn samenhangen met belangrijke gevolgen voor lichamelijk en mentaal functioneren.

1. Wat is slaapapneu?

Het woord apneu betekent dat de luchtstroom gedurende een bepaalde periode stopt.

Bij slaapapneu treden tijdens de slaap herhaaldelijk ademhalingsgebeurtenissen op.

Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen:

• apneu: de luchtstroom stopt of neemt vrijwel volledig af;
• hypopneu: de luchtstroom neemt duidelijk af, maar stopt niet volledig.

Deze gebeurtenissen kunnen leiden tot veranderingen in het zuurstofgehalte en tot korte activaties van de hersenen.

Soms ontstaat daarbij een micro-ontwaken of arousal. Zo'n reactie kan zo kort zijn dat iemand zich daar de volgende ochtend niets van herinnert.

Toch kan de opeenstapeling ervan de normale continuïteit van de slaap verstoren.

2. Welke soorten slaapapneu bestaan er?

De twee belangrijkste vormen zijn obstructieve en centrale slaapapneu.

A- Obstructieve slaapapneu

Obstructieve slaapapneu, afgekort OSA, is verreweg de meest voorkomende vorm.

Tijdens het slapen ontspannen spieren in en rond de bovenste luchtweg. Bij daarvoor gevoelige mensen kan de luchtweg hierdoor te nauw worden of tijdelijk dichtvallen.

De ademhalingsspieren proberen ondertussen wel lucht naar binnen te krijgen.

Vereenvoudigd:

ademhalingspoging → bovenste luchtweg geblokkeerd → luchtstroom vermindert of stopt

Daarna wordt de luchtweg opnieuw geopend en herstelt de ademhaling.

Dit patroon kan zich gedurende de nacht vele malen herhalen.

B- Centrale slaapapneu

Bij centrale slaapapneu ligt het mechanisme anders.

De luchtweg hoeft niet geblokkeerd te zijn. In plaats daarvan neemt de neurologische aansturing van de ademhaling tijdelijk af of valt deze weg.

Vereenvoudigd:

tijdelijk onvoldoende ademhalingssignaal → ademhalingsinspanning neemt af of stopt

Centrale slaapapneu kan onder andere samenhangen met bepaalde medische aandoeningen, medicijnen en verstoringen van de ademhalingsregulatie.

OSA en CSA kunnen bovendien in sommige situaties gecombineerd voorkomen.

3. Waarom kan de luchtweg tijdens slaap dichtvallen?

Tijdens wakker zijn helpen spieren de bovenste luchtweg open te houden.

Tijdens slaap verandert de spierspanning. Bij mensen met een daarvoor gevoelige luchtweg kan deze daardoor gemakkelijker vernauwen.

Het risico op obstructieve slaapapneu wordt niet door één factor bepaald.

Factoren die de kans kunnen verhogen zijn onder andere:

• anatomie van kaak, keel, tong of luchtweg;
• overgewicht of obesitas;
• grotere halsomvang;
• leeftijd;
• erfelijke aanleg;
• vergrote amandelen;
• alcohol;
• bepaalde medicijnen;
• roken;
• sommige hormonale of lichamelijke aandoeningen.

Niet iedereen met een van deze factoren ontwikkelt slaapapneu.

En andersom kan iemand slaapapneu hebben zonder overgewicht.

Het is daarom onjuist om OSA uitsluitend als gevolg van lichaamsgewicht te beschrijven.

4. Wat gebeurt er tijdens een apneu?

Bij obstructieve slaapapneu wordt de luchtstroom tijdelijk beperkt terwijl het lichaam probeert door te ademen.

Daardoor kunnen verschillende processen ontstaan.

Een vereenvoudigde reeks is:

1. de bovenste luchtweg vernauwt of sluit;
2. de luchtstroom neemt sterk af;
3. de ademhalingsinspanning gaat door;
4. zuurstof kan dalen en koolstofdioxide kan veranderen;
5. het zenuwstelsel reageert;
6. een korte hersenactivatie of micro-ontwaken kan ontstaan;
7. de luchtweg opent;
8. de ademhaling herstelt;
9. de slaap verdiept opnieuw.

Daarna kan hetzelfde proces opnieuw beginnen.

De persoon hoeft daarbij niet bewust wakker te worden.

Dat is een belangrijk kenmerk van slaapapneu: iemand kan het gevoel hebben de hele nacht te hebben geslapen terwijl de slaap fysiologisch vele malen is onderbroken.

5. Wat hebben micro-ontwaken en slaapfragmentatie met slaapapneu te maken?

Micro-ontwaken zijn zeer korte veranderingen richting een wakkerder niveau van hersenactiviteit.

Bij slaapapneu kunnen zulke arousals helpen de luchtweg en ademhaling te herstellen.

Dat is op dat moment functioneel.

Wanneer dit echter herhaaldelijk gedurende de nacht gebeurt, kan slaapfragmentatie ontstaan.

De slaap wordt als het ware steeds kort onderbroken.

Daardoor kan de normale slaaparchitectuur worden verstoord.

Iemand kan voldoende uren in bed liggen en toch ervaren:

• niet uitgerust wakker worden;
• vermoeidheid;
• slaperigheid overdag;
• concentratieproblemen;
• geheugenproblemen;
• prikkelbaarheid.

Dit laat zien waarom slaapduur en slaapkwaliteit niet hetzelfde zijn.

Acht uur in bed betekent niet automatisch acht uur ongestoorde, herstellende slaap.

6. Is snurken hetzelfde als slaapapneu?

Nee.

Snurken ontstaat doordat weefsels in de bovenste luchtweg tijdens de ademhaling gaan trillen.

Veel mensen snurken zonder slaapapneu te hebben.

Andersom komt luid en regelmatig snurken wel vaak voor bij obstructieve slaapapneu.

Vooral combinaties kunnen aanleiding zijn om verder te kijken, bijvoorbeeld:

• luid en frequent snurken;
• waargenomen ademstops;
• happen naar lucht;
• verstikkingsgevoel tijdens de nacht;
• opvallende slaperigheid overdag.

Een bedpartner merkt ademhalingspauzes soms eerder op dan degene die ze zelf heeft.

Snurken alleen is daarom geen diagnose, maar kan binnen het totale patroon wel relevante informatie geven.

7. Welke klachten kunnen bij slaapapneu voorkomen?

Slaapapneu kan zich op verschillende manieren uiten.

Tijdens de nacht

Mogelijke verschijnselen zijn:

• luid snurken;
• ademstops die door iemand anders worden waargenomen;
• happen of snakken naar lucht;
• herhaald ontwaken;
• onrustige slaap;
• wakker worden met een droge mond;
• vaker 's nachts moeten plassen.

Overdag

Mogelijke gevolgen zijn:

• slaperigheid;
• vermoeidheid;
• concentratieproblemen;
• geheugenproblemen;
• hoofdpijn bij het wakker worden;
• prikkelbaarheid;
• verminderd functioneren.

Niet iedereen heeft dezelfde klachten.

Ook kan slaapapneu bij verschillende mensen anders naar voren komen. Bij sommige mensen staat slaperigheid sterk op de voorgrond, terwijl anderen vooral vermoeidheid, slapeloosheidsklachten of concentratieproblemen ervaren.

8. Wat is het verschil tussen vermoeidheid en slaperigheid?

Deze termen worden vaak door elkaar gebruikt.

Vermoeidheid betekent dat iemand zich uitgeput, energieloos of lichamelijk en mentaal belast voelt.

Slaperigheid betekent dat er daadwerkelijk een sterke neiging bestaat om in slaap te vallen.

Iemand kan dus vermoeid zijn zonder gemakkelijk overdag in slaap te vallen.

Bij slaapapneu kan overmatige slaperigheid voorkomen doordat de nachtrust herhaaldelijk wordt verstoord.

Dat kan bijvoorbeeld merkbaar worden tijdens:

• rustig zitten;
• lezen;
• televisie kijken;
• vergaderingen;
• lange autoritten.

Sterke slaperigheid kan ook veiligheidsrisico's opleveren wanneer alertheid noodzakelijk is.

Daarom is slaperigheid overdag meer dan alleen 'een beetje moe zijn'.

9. Hoe beïnvloedt slaapapneu de slaaparchitectuur?

Normale slaap bestaat uit een dynamische afwisseling van lichte slaap, diepe slaap en REM-slaap.

Herhaalde ademhalingsproblemen en arousals kunnen deze organisatie verstoren.

De persoon kan steeds vanuit een dieper slaapstadium naar lichtere slaap worden gebracht.

Daardoor kan de continuïteit van non-REMslaap en REM-slaap veranderen.

Dit betekent niet dat iemand met slaapapneu geen diepe slaap of REM-slaap heeft.

De mate van verstoring verschilt sterk tussen personen en hangt onder andere af van de ernst en het patroon van de ademhalingsgebeurtenissen.

Wel maakt slaapapneu duidelijk waarom het beoordelen van slaap op basis van alleen het aantal uren tekortschiet.

De slaapcyclus kan gedurende de nacht herhaaldelijk door ademhalingsproblemen worden beïnvloed.

10. Heeft slaapapneu invloed op dromen en nachtmerries?

De relatie tussen slaapapneu en dromen is complex.

Slaapapneu kan slaap fragmenteren en daardoor het moment waarop iemand uit een droom ontwaakt beïnvloeden.

Dat kan weer gevolgen hebben voor droomherinnering.

Ook kunnen ademhalingsproblemen, lichamelijke sensaties en plotselinge ontwakingen soms samengaan met onaangename droomervaringen of nachtmerries.

Daaruit volgt echter niet dat een bepaald type droom bewijst dat iemand slaapapneu heeft.

Een droom over:

1. stikken;
2. verdrinken;
3. opgesloten zitten;
4. geen lucht krijgen

is op zichzelf geen diagnostisch teken van slaapapneu.

Droominhoud kan door talloze persoonlijke, emotionele en associatieve factoren worden beïnvloed.

Wanneer terugkerende verstikkingsdromen echter samengaan met werkelijk snurken, waargenomen ademstops, happen naar lucht of sterke slaperigheid overdag, is de lichamelijke slaapcontext wel relevant om mee te nemen.

11. Welke gevolgen kan onbehandelde slaapapneu hebben?

Slaapapneu kan meer beïnvloeden dan alleen het gevoel uitgerust te zijn.

Bij obstructieve slaapapneu kunnen onder andere herhaalde zuurstofdalingen, slaapfragmentatie, veranderingen in druk in de borstkas en activering van het sympathische zenuwstelsel optreden.

Op langere termijn wordt onbehandelde slaapapneu in verband gebracht met een verhoogd risico op verschillende gezondheidsproblemen.

Daaronder vallen onder andere:

• hoge bloeddruk;
• hart- en vaatziekten;
• hartritmestoornissen;
• beroerte;
• metabole problemen;
• cognitieve problemen.

Dit betekent niet dat iedere persoon met slaapapneu deze aandoeningen zal ontwikkelen.

Het gaat om verhoogde risico's en samenhangen die mede afhangen van ernst, duur en andere gezondheidsfactoren.

Ook mentale gezondheid kan indirect worden beïnvloed doordat langdurig verstoorde slaap samenhangt met stemming, aandacht, geheugen en emotionele regulatie.

12. Hoe wordt slaapapneu vastgesteld?

Snurken of vermoeidheid alleen is onvoldoende om slaapapneu vast te stellen.

Voor de diagnose wordt gekeken naar klachten, medische achtergrond, risicofactoren en objectieve metingen van de ademhaling tijdens slaap.

Afhankelijk van de situatie kan onderzoek thuis of in een slaapcentrum plaatsvinden.

Bij uitgebreid slaaponderzoek kunnen onder andere worden geregistreerd:

• luchtstroom;
• ademhalingsinspanning;
• zuurstofgehalte;
• hartslag;
• hersenactiviteit;
• oogbewegingen;
• spierspanning;
• slaaphouding.

Met polysomnografie kan daarnaast worden vastgesteld in welke slaapstadia iemand zich bevindt.

Wat is de AHI?

Een bekende maat is de apneu-hypopneu-index, afgekort AHI.

Deze geeft weer hoeveel apneus en hypopneus gemiddeld per uur slaap worden geregistreerd.

De AHI kan helpen bij het bepalen van de ernst van slaapapneu.

Maar een getal vertelt niet het hele verhaal.

Ook bijvoorbeeld:

• zuurstofdalingen;
• klachten;
• slaapfragmentatie;
• andere aandoeningen;
• het soort ademhalingsgebeurtenissen

kunnen klinisch relevant zijn.

De diagnose is daarom meer dan alleen het aflezen van één score.

13. Hoe wordt obstructieve slaapapneu behandeld?

De behandeling hangt af van de oorzaak, ernst, klachten en individuele situatie.

A- Positieve luchtwegdruk

Een veelgebruikte behandeling is PAP-therapie.

De bekendste vorm is CPAP: continuous positive airway pressure.

Een apparaat levert via een masker lucht onder druk, waardoor de bovenste luchtweg tijdens de slaap beter open kan blijven.

Er bestaan verschillende vormen van PAP-therapie.

B- Mondapparatuur

Bij geselecteerde patiënten kan een op maat gemaakt mondapparaat worden gebruikt dat bijvoorbeeld de onderkaak meer naar voren houdt.

Daardoor kan de bovenste luchtweg ruimer blijven.

C- Leefstijl en slaaphouding

Afhankelijk van de persoon kunnen ook factoren zoals lichaamsgewicht, alcohol, roken, beweging en slaaphouding relevant zijn.

Bij sommige mensen treedt obstructieve slaapapneu bijvoorbeeld sterker op tijdens slapen op de rug.

D- Operatieve en andere behandelingen

In bepaalde situaties kunnen behandelingen worden overwogen zoals:

• operaties aan keel, amandelen of kaak;
• stimulatie van de tongzenuw;
• behandeling van anatomische obstructie;
• andere gespecialiseerde therapieën.

Er bestaat dus niet één behandeling die voor iedere vorm van slaapapneu geschikt is.

14. Wordt centrale slaapapneu hetzelfde behandeld?

Niet noodzakelijk.

Bij centrale slaapapneu is de bovenste luchtweg niet het primaire probleem. De regulatie van de ademhaling zelf is verstoord.

Daarom moet worden gekeken naar de onderliggende situatie.

CSA kan bijvoorbeeld samenhangen met bepaalde hart- of neurologische aandoeningen, verblijf op grote hoogte of het gebruik van bepaalde medicijnen zoals opioïden.

De behandeling kan daardoor verschillen van die van obstructieve slaapapneu.

Afhankelijk van de oorzaak en het patroon kunnen bijvoorbeeld behandeling van een onderliggende aandoening, aanpassing van medicatie of specifieke vormen van ademhalingsondersteuning worden overwogen.

Het onderscheid tussen OSA en CSA is dus niet alleen theoretisch.

Het heeft directe gevolgen voor diagnostiek en behandeling.

15. Wanneer verdient mogelijke slaapapneu extra aandacht?

Veel mensen snurken af en toe en vrijwel iedereen wordt soms moe wakker.

Dat betekent niet automatisch slaapapneu.

Extra aandacht is wel verstandig wanneer verschillende kenmerken samen voorkomen, bijvoorbeeld:

• herhaald waargenomen ademstops;
• luid en regelmatig snurken;
• happen of snakken naar lucht tijdens de slaap;
• opvallende slaperigheid overdag;
• niet uitgerust wakker worden ondanks voldoende slaapduur;
• concentratie- of geheugenproblemen;
• terugkerende nachtelijke ademhalingsklachten.

Omdat iemand zelf tijdens slaap vaak niet merkt dat de ademhaling wordt onderbroken, kan informatie van een partner belangrijk zijn.

Een smartwatch of slaapapp kan soms aanleiding geven om verder te kijken, maar is op zichzelf geen vervanging voor medische diagnostiek.

Slaapapneu wordt vastgesteld op basis van daarvoor geschikte slaapmetingen en klinische beoordeling.

16. Tenslotte

Slaapapneu is een slaapgerelateerde ademhalingsstoornis waarbij de ademhaling tijdens de slaap herhaaldelijk stopt of sterk vermindert.

Bij obstructieve slaapapneu wordt de bovenste luchtweg tijdelijk vernauwd of afgesloten terwijl het lichaam probeert door te ademen. Bij centrale slaapapneu ligt het probleem primair bij de neurologische aansturing van de ademhaling.

Vooral het herhalende karakter is belangrijk.

Een ademhalingsverstoring kan worden gevolgd door een daling van het zuurstofgehalte en een korte activatie van het zenuwstelsel. Zo'n micro-ontwaken hoeft niet bewust te worden herinnerd, maar wanneer dit gedurende een nacht steeds opnieuw gebeurt kan de slaap sterk gefragmenteerd raken.

Daarom kan iemand acht uur in bed hebben gelegen en toch vermoeid of slaperig wakker worden.

Slaapapneu laat daarmee goed het verschil zien tussen slaapduur en slaapkwaliteit. Niet alleen hoeveel we slapen is belangrijk, maar ook hoe ononderbroken de verschillende slaapstadia zich kunnen organiseren.

Snurken kan een aanwijzing zijn, maar is niet hetzelfde als slaapapneu. Ook dromen over verstikking of ademnood vormen geen diagnose.

Wanneer ademstops, happen naar lucht en duidelijke slaperigheid overdag voorkomen, verdient de werkelijke ademhaling tijdens de slaap aandacht.

Slaapapneu is daarmee niet simpelweg slecht slapen, maar een verstoring van een van de meest fundamentele processen die tijdens iedere minuut van onze slaap moet doorgaan: ademhalen.