We leven in een tijd waarin weten wordt beloond. We hebben snel een mening, zoeken direct naar antwoorden en zijn gewend geraakt om vrijwel alles te analyseren. Wanneer iets gebeurt, willen we begrijpen waarom. Wanneer een probleem ontstaat, zoeken we naar een oplossing. En wanneer de toekomst onzeker is, proberen we haar zo goed mogelijk te voorspellen.
Maar meer kennis betekent niet automatisch meer wijsheid. Je kunt veel weten en toch voortdurend onrust ervaren. Je kunt intelligent zijn en toch steeds opnieuw keuzes maken die niet goed voor je uitpakken. Als kennis alleen niet genoeg is om wijs te leven, wat is wijsheid dan wel?
1. Wat is het verschil tussen kennis en wijsheid?
Kennis helpt ons de wereld te begrijpen. We leren door onderwijs, boeken, gesprekken, ervaringen en door goed te kijken naar wat er om ons heen gebeurt. Rationeel denken en kennis verzamelen zijn waardevolle menselijke vermogens.
Maar je kunt heel veel weten zonder dat die kennis je zegt wat je op een bepaald moment het beste kunt doen.
Je kunt bijvoorbeeld weten:
● waarom iemand zich op een bepaalde manier gedraagt;
● welke argumenten voor en tegen een beslissing spreken;
● waarom je zelf steeds in hetzelfde patroon terechtkomt;
● welke oplossingen er theoretisch mogelijk zijn.
En toch kun je vastlopen.
Wijsheid begint waar kennis alleen niet voldoende is. Ze heeft niet alleen te maken met wat je weet, maar ook met hoe je met dat weten omgaat. Zoals:
- Wanneer spreek je?
- Wanneer luister je?
- Wanneer handel je?
- Wanneer wacht je?
- Wanneer houd je vast aan wat je weet?
- Wanneer durf je te erkennen dat je het misschien niet weet?
Wijsheid betekent dan dat je niet automatisch reageert vanuit wat je al denkt te weten. Je kijkt eerst naar wat er werkelijk gebeurt.
Dat klinkt eenvoudig, maar juist daar begint een belangrijk taoïstisch verschil. Want kijken is iets anders dan onmiddellijk beslissen wat iets betekent.
2. Waarom begint wijsheid met anders kijken?
Iemand reageert kortaf en je denkt: hij is boos op mij.
Een plan mislukt en je concludeert: dit gaat nooit lukken.
Je maakt een fout en denkt: zie je wel, ik kan dit niet.
Ons denken geeft voortdurend betekenis aan wat we meemaken. Dat is nuttig. Zonder interpretatie zouden we nauwelijks door het dagelijks leven kunnen bewegen. Maar onze eerste interpretatie is niet noodzakelijk de volledige werkelijkheid.
TaoMind nodigt daarom uit tot wat je kijken zonder te grijpen zou kunnen noemen. Je neemt waar wat er gebeurt zonder er onmiddellijk een definitieve conclusie aan vast te maken.
Wanneer iets je raakt, kun je bijvoorbeeld:
◆ opmerken wat er feitelijk gebeurt;
◆ je eerste gedachte herkennen;
◆ voelen welke emotie daarbij ontstaat;
◆ even wachten voordat je reageert;
◆ jezelf afvragen wat je werkelijk zeker weet.
Misschien verandert je oordeel daarna helemaal niet. De ander was inderdaad boos. Je plan werkt inderdaad niet. Je hebt daadwerkelijk een fout gemaakt.
Maar soms ontdek je dat je eerste conclusie vooral een voorbarige conclusie was.
Die kleine vertraging creëert ruimte tussen wat er gebeurt en hoe je daarop reageert. Daar ontstaat keuze. En daar verschijnt ook een mogelijkheid die voor ons kennisgerichte denken soms ongemakkelijk is: misschien hoef je nog helemaal niet te weten wat iets betekent.
3. Waarom hoort niet-weten bij wijsheid?
Ik weet het niet.
Het zijn eenvoudige woorden, maar ze kunnen verrassend moeilijk zijn om uit te spreken. Zekerheid geeft houvast. Een antwoord sluit iets af. Niet-weten laat de mogelijkheid open dat er nog iets te ontdekken valt.
Wie ervan overtuigd is dat hij al precies weet hoe iets zit, kijkt gemakkelijk alleen nog naar wat zijn bestaande overtuiging bevestigt. Wie ruimte laat voor niet-weten, kan iets ontdekken wat hij eerder niet zag.
Je mag daarom:
◇ nog geen mening hebben;
◇ twijfelen;
◇ een vraag onbeantwoord laten;
◇ van inzicht veranderen;
◇ ontdekken dat je eerdere overtuiging maar een deel van het verhaal bevatte.
Niet-weten betekent dus niet dat je niets weet of dat kennis onbelangrijk wordt. Het betekent dat je ruimte laat voor de mogelijkheid dat je nog niet alles weet. Je laat het open.
Daarmee komen we vanzelf bij het taoïstische idee van leegte. Leegte is niet alleen de afwezigheid van iets. Ze maakt ook ruimte voor wat er nog kan ontstaan.
Denk aan een kom. Juist omdat een kom vanbinnen leeg is, kun je er iets in doen. Wanneer hij al helemaal gevuld is, kan er niets meer bij.
Zo kun je ook naar je eigen denken kijken. Wanneer je hoofd al helemaal gevuld is met antwoorden, overtuigingen en zekerheden, blijft er weinig ruimte over om iets anders te ontdekken.
Je hoeft daarom niet ieder open einde onmiddellijk met een antwoord te vullen. Soms is het wijzer om een vraag even open te laten en te kijken wat zich nog aandient.
Maar als je niet alleen afgaat op wat je al weet, waarop kun je dan nog meer vertrouwen? Daar komen verstand en intuïtie samen.
5. Wat wordt helder wanneer het stil wordt?
Verstand en intuïtie kunnen elkaar aanvullen, maar dan moet je wel kunnen opmerken wat er in je omgaat. Dat is niet altijd gemakkelijk. Zeker niet wanneer je hoofd vol zit met gedachten, zorgen, plannen, herinneringen en mogelijke scenario’s die allemaal tegelijk om aandacht vragen.
Stilte kan helpen om daar enige afstand van te nemen. Niet om je gedachten uit te schakelen, maar om niet iedere gedachte onmiddellijk te hoeven volgen.
Dat hoeft niet ingewikkeld te zijn:
■ een wandeling maken zonder telefoon;
■ even zitten zonder nieuwe informatie op te zoeken;
■ tijdens een gesprek werkelijk luisteren voordat je antwoordt;
■ een probleem een tijdje laten rusten in plaats van erover te blijven nadenken.
Je krijgt daardoor niet automatisch een antwoord. Wat wel kan gebeuren, is dat het verschil tussen hoofdzaak en bijzaak duidelijker wordt.
Soms helpt dan één eenvoudige vraag:
Wat is hier werkelijk belangrijk?
- Misschien hoef je niet alle mogelijke scenario’s uit te denken, maar alleen een beslissing te nemen.
- Misschien hoef je een conflict niet volledig te begrijpen, maar wel eerlijk te zeggen wat je dwarszit.
- Misschien hoef je een probleem vandaag nog niet op te lossen.
Stilte haalt de ruis niet uit het leven. Ze kan je wel helpen om er minder ruis aan toe te voegen.
Maar weten wat belangrijk is, betekent nog niet dat je kunt bepalen wat er daarna gebeurt. Je kunt een keuze maken, maar niet alle gevolgen voorspellen. Je kunt iets zeggen, maar niet bepalen hoe de ander reageert. Juist daar worden loslaten en vertrouwen belangrijk.
6. Wat hebben loslaten en vertrouwen met wijsheid te maken?
Veel onrust ontstaat doordat we zekerheid proberen te krijgen over dingen die nog niet zeker kunnen zijn. We willen weten:
◆ hoe een gesprek zal verlopen;
◆ of we de juiste beslissing nemen;
◆ wat iemand anders zal doen;
◆ of een plan zal slagen;
◆ hoe ons leven er over een paar jaar uitziet.
Vooruitdenken is nuttig. Plannen maken ook. Je hoeft je agenda niet weg te gooien en voortaan maar te zien waar je terechtkomt.
Het probleem ontstaat wanneer voorbereiding verandert in een poging om onzekerheid volledig uit het leven te verwijderen.
Je kunt een gesprek voorbereiden, maar niet ieder antwoord voorspellen. Je kunt zorgvuldig kiezen, maar niet alle gevolgen vooraf kennen. Je kunt een plan maken, maar de werkelijkheid hoeft zich daar niet aan te houden.
Loslaten betekent dan niet dat je niets meer doet. Je doet wat je kunt, maar accepteert ook dat je niet alles kunt beheersen. Je bereidt een gesprek voor zonder te weten hoe de ander zal reageren, of je maakt een keuze zonder vooraf zekerheid te hebben over de uitkomst. Daar is vertrouwen voor nodig: niet het vertrouwen dat alles goed zal gaan, maar dat je ook kunt omgaan met wat anders loopt dan verwacht.
Dat sluit aan op het taoistische Wu Wei. Je probeert de werkelijkheid niet voortdurend in de richting te duwen die jij vooraf hebt bedacht, maar beweegt mee met wat zich werkelijk voordoet. Soms betekent dat doorgaan, soms bijsturen, soms juist even niets forceren en soms gewoon loslaten.
Wijsheid zit dan niet in het vooraf kennen van de juiste weg, maar in het vermogen om onderweg te blijven kijken en daarop te reageren.
Misschien is dat ook waarom wijsheid minder zwaar hoeft te zijn dan het woord doet vermoeden.
7. Waarom hoeft wijsheid niet zwaar te zijn?
Wie niet voortdurend alles hoeft te beheersen, kan het leven ook wat lichter tegemoet treden. Dat betekent niet dat problemen ineens onbelangrijk worden. Het betekent vooral dat niet iedere fout, onzekerheid of onverwachte wending meteen het gewicht van de wereld hoeft te krijgen.
Bij een wijs mens denken we misschien aan iemand die ernstig voor zich uit kijkt en ingewikkelde dingen zegt over het leven. Maar wijsheid kan juist ook zichtbaar worden wanneer je:
◇ om je eigen fout kunt glimlachen;
◇ kunt toegeven dat je je ergens veel te druk over hebt gemaakt;
◇ een overtuiging niet koste wat kost hoeft te verdedigen;
◇ nieuwsgierig blijft wanneer iets anders loopt dan verwacht;
◇ ruimte houdt voor speelsheid en verwondering.
Lichtheid helpt om wat afstand te nemen van iets waarin je volledig verstrikt bent geraakt. Het probleem kan nog steeds bestaan, maar het hoeft niet je hele blikveld te vullen. Soms zie je daardoor zelfs mogelijkheden die je eerder, midden in alle ernst, niet meer zag.
Misschien hoort ook dat bij wijsheid: aandacht hebben voor wat belangrijk is, zonder jezelf of het leven voortdurend loodzwaar te maken.
En dat blijft niet beperkt tot hoe je met jezelf omgaat. Wie minder hoeft vast te houden aan zijn eigen gelijk, krijgt ook meer ruimte voor en van de ander.
8. Hoe wordt wijsheid zichtbaar tussen mensen?
Wijsheid die alleen in je eigen hoofd bestaat, blijft gemakkelijk een idee. In contact met andere mensen wordt zichtbaar wat je er werkelijk mee doet.
Je kunt veel weten over communicatie en toch nauwelijks luisteren. Je kunt precies begrijpen waarom iemand zich op een bepaalde manier gedraagt en ondertussen vooral bezig zijn om zelf gelijk te krijgen. Wijsheid zit daarom soms in heel eenvoudige dingen:
● luisteren zonder je antwoord al voor te bereiden;
● iets eerlijk zeggen zonder onnodig hard te worden;
● een grens aangeven zonder de ander kleiner te maken;
● erkennen dat iemand anders een punt heeft;
● zwijgen wanneer woorden niets toevoegen.
Soms heeft iemand geen oplossing nodig. Soms is aandacht belangrijker dan advies. En soms betekent wijs handelen dat je even niet vraagt wat jij uit een situatie kunt halen, maar wat je kunt bijdragen.
Daar krijgt dienstbaarheid betekenis. Niet als jezelf wegcijferen, maar vanuit het besef dat je niet losstaat van andere mensen. Wat jij doet, heeft invloed op de mensen om je heen, net zoals hun handelen invloed heeft op jou.
Die bijdrage hoeft niet groot te zijn. Kennis delen, iemand helpen, werkelijk luisteren, vriendelijk reageren of iets doen zonder onmiddellijk erkenning terug te verwachten kan al genoeg zijn.
Zo verlaat wijsheid langzaam het terrein van ideeën en inzichten. Uiteindelijk moet ze zichtbaar worden in de manier waarop je leeft.
9. Wijsheid moet geleefd worden
Je kunt honderd boeken over het taoïsme lezen en precies kunnen uitleggen wat Wu Wei betekent. Je kunt begrijpen waarom acceptatie, stilte, intuïtie en loslaten belangrijk zijn.
Maar daarmee leef je nog niet automatisch wijs.
Het dagelijks leven geeft je voortdurend kleine momenten waarin kennis ervaring kan worden.
Wijsheid kan dan betekenen dat je:
■ één ademhaling wacht voordat je boos reageert;
■ toegeeft dat je eerdere oordeel niet klopte;
■ stopt met een discussie waarin niemand meer luistert;
■ een verwachting loslaat die alleen spanning veroorzaakt;
■ van mening verandert omdat je iets nieuws hebt geleerd;
■ handelt wanneer handelen nodig is en wacht wanneer er nog niets te doen valt.
Geen van deze dingen is spectaculair.
Juist daarin zit de kern.
Binnen TaoMind is wijsheid geen bezit dat je op een dag hebt verworven. Ze blijft bewegen met de situatie waarin je je bevindt. Wat gisteren wijs was, hoeft vandaag niet opnieuw de juiste reactie te zijn.
Soms betekent wijsheid spreken en soms zwijgen. Soms vasthouden en soms loslaten. Soms vertrouwen op wat je weet en soms opnieuw kunnen zeggen:
Ik weet het niet.
Daarmee komen we terug bij het verschil waarmee we begonnen. Kennis kun je verzamelen. Wijsheid moet telkens opnieuw geleefd worden.
10. Tenslotte
Veel weten is waardevol. Kennis helpt ons begrijpen, kiezen, leren en problemen oplossen. TaoMind zet zich daar niet tegen af. Het voegt er vanuit het taoïsme iets wezenlijks aan toe: het leven laat zich nooit volledig in kennis vangen. Er blijven onverwachte gebeurtenissen, andere mensen, tegenstrijdige gevoelens, veranderende omstandigheden en vragen waarop je nog geen antwoord hebt. Wijsheid begint wanneer je ook daarmee leert omgaan.
Misschien is dat waarom wijsheid vaak minder spectaculair oogt dan kennis. Ze hoeft niet te bewijzen hoeveel je weet, maar wordt zichtbaar in hoe je kijkt, luistert, kiest, handelt en soms ook loslaat. Niet omdat je uiteindelijk begrijpt hoe het hele leven werkt, maar omdat je steeds beter leert omgaan met het leven dat werkelijk voor je staat. Kennis helpt je de wereld te begrijpen. Wijsheid helpt je om te leven.
