Stress ontstaat zelden van het ene op het andere moment. Vaak begint het heel gewoon. Nog even doorgaan terwijl je moe bent. Toch ja zeggen terwijl je eigenlijk nee wilt zeggen. Een probleem in gedachten blijven herhalen omdat je bang bent iets over het hoofd te zien. Je lichaam kan dat allemaal een tijdje dragen. Het is gemaakt om zich in te spannen, alert te worden en spanning op te bouwen.
Binnen TaoMind is spanning daarom niet automatisch het probleem. Een boog heeft spanning nodig om een pijl af te schieten. Maar wanneer diezelfde boog voortdurend gespannen blijft, verliest hij uiteindelijk zijn kracht. Bij stress gebeurt iets vergelijkbaars: spanning die tijdelijk functioneel was, krijgt onvoldoende gelegenheid om weer los te laten. De vraag wordt dan niet alleen hoe krijg ik mijn stress weg?, maar vooral: waar houd ik spanning vast die ik niet meer nodig heb?
1. Wat gebeurt er eigenlijk wanneer je gespannen raakt?
Spanning hoort bij het leven.
Wanneer er iets belangrijks moet gebeuren, kan je aandacht scherper worden. Je lichaam maakt zich klaar voor actie. Je concentreert je sterker op wat voor je ligt en andere zaken verdwijnen tijdelijk naar de achtergrond.
Dat is nuttig wanneer je een moeilijk gesprek voert, een deadline moet halen of snel moet reageren op een onverwachte situatie.
Stress wordt daarom gemakkelijk verkeerd begrepen wanneer iedere vorm van spanning als ongezond wordt gezien.
De boog heeft spanning nodig
Een boog zonder spanning kan geen pijl afschieten.
Op dezelfde manier hebben wij inspanning nodig om iets voor elkaar te krijgen. Je kunt hard werken, intensief sporten, geconcentreerd studeren of een moeilijke periode doorkomen zonder dat die inspanning een probleem wordt.
Het lichaam kan spanning opbouwen.
De moeilijkheid begint wanneer je steeds gespannen bent.
Je werkdag is afgelopen, maar in gedachten werk je door. Het gesprek is voorbij, maar je blijft het opnieuw voeren. Het probleem kan vanavond niet worden opgelost, maar je hoofd blijft naar een oplossing zoeken.
De situatie is gestopt. De spanning nog niet en er ontstaat stress.
2. Waarom is spanning niet het probleem?
Wanneer stress oploopt, ontstaat vaak het verlangen naar een leven met minder spanning.
Maar een leven zonder spanning zou ook geen vervullend leven zijn.
Een spannend plan, verliefdheid, een sportwedstrijd, een presentatie, een belangrijke beslissing of de geboorte van een kind kunnen allemaal spanning oproepen. Niet omdat er iets verkeerd gaat, maar omdat het er toe doet.
De vraag is daarom niet hoeveel spanning je ervaart.
Belangrijker is wat er daarna gebeurt.
- Kun je na inspanning weer herstellen?
- Kan je aandacht iets loslaten wanneer je er op dat moment niets mee kunt?
- Kan je lichaam ontspannen nadat het alert is geweest?
Of blijft een deel van jou voortdurend paraat?
Spanning heeft een einde nodig
Daar zit een belangrijk verschil.
Tijdelijke spanning heeft een functie.
Voortdurende spanning wordt een belasting. Je kunt dat soms merken aan kleine dingen:
- Je kaken blijven aangespannen.
- Je schouders staan hoger dan nodig.
- Je ademhaling blijft oppervlakkig.
- Tijdens rustmomenten voel je de neiging om toch iets te doen.
Zelfs wanneer er niets dringends gebeurt, lijkt je lichaam nog steeds te wachten op wat er straks misschien moet gebeuren.
Dan is rust niet simpelweg de afwezigheid van werk.
Je moet opnieuw leren ontspannen.
3. Wanneer blijft de boog te lang gespannen?
Soms is duidelijk waar spanning vandaan komt. Je hebt een drukke periode, zorgen over iemand van wie je houdt of onzekerheid over je inkomen. Maar spanning kan ook blijven bestaan doordat je zelf iets probeert vast te houden.
- Je wilt voorkomen dat iemand teleurgesteld raakt.
- Je probeert vooraf alle mogelijke problemen te voorzien.
- Je blijft nadenken over een keuze waarvoor je eigenlijk nog onvoldoende informatie hebt.
Dan komt boven op de spanning van de situatie nog een tweede laag:
de inspanning om de situatie voortdurend onder controle te houden.
Je kunt bijvoorbeeld blijven:
◆ nadenken over iets wat je vandaag niet kunt oplossen;
◆ controleren wat je niet volledig kunt beheersen;
◆ rekening houden met verwachtingen die niemand heeft uitgesproken;
◆ perfectioneren wat eigenlijk al goed genoeg is;
◆ verantwoordelijkheid dragen voor iets wat niet van jou is.
Dat kost energie zonder dat er noodzakelijk iets verandert.
Daarmee wordt een belangrijke vraag zichtbaar:
Welke spanning vraagt deze situatie werkelijk van mij, en welke spanning voeg ik er zelf aan toe?
Dat onderscheid kan verrassend veel ruimte geven.
4. Hoe kijkt TaoMind naar stress?
TaoMind ziet stress niet simpelweg als het tegenovergestelde van rust.
Stress ontstaat wanneer spanning niet meer kan terugkeren naar ontspanning. Daardoor gaat energie niet alleen naar wat je daadwerkelijk doet, maar ook naar het voortdurend vasthouden, controleren, voorbereiden en anticiperen van wat geen waarde meer heeft.
Dat betekent niet dat je moet stoppen met handelen.
Soms moet er juist iets gebeuren:
- Een grens stellen.
- Een probleem bespreken.
- Een moeilijke beslissing nemen.
- Hulp vragen.
- Verantwoordelijkheid nemen
- Een paar dagen hard werken omdat de omstandigheden dat vragen.
Het verschil zit tussen inspanning die ergens voor nodig is en spanning die je blijft vasthouden zonder dat zij nog iets bijdraagt.
Daar raakt stress aan een belangrijke gedachte uit Wu Wei: niet minder doen om het minder doen, maar minder energie verspillen aan onnodig forceren.
Je kunt dus actief blijven zonder jezelf voortdurend innerlijk aan te spannen en je kunt lichamelijk op de bank liggen terwijl je van binnen nog steeds aan de boog trekt. Het is tijd voor sung.
5. Wat betekent sung: ontspannen zonder kracht te verliezen?
Een interessant taoïstisch begrip hierbij is sung.
Het woord wordt onder andere gebruikt binnen Chinese bewegingskunsten zoals tai chi en qigong verwijst naar een kwaliteit van ontspannen zonder slap of krachteloos te worden.
Dat onderscheid is belangrijk.
Ontspannen betekent niet instorten.
Het betekent ook niet dat je nergens meer om geeft, geen doelen meer hebt of moeilijke situaties uit de weg gaat.
Minder spanning kan meer bewegingsvrijheid geven
- Maak eens een vuist en knijp zo hard als je kunt.
- Houd die spanning even vast.
- Je gebruikt kracht, maar tegelijkertijd wordt je hand minder vrij.
- Je vingers kunnen nauwelijks nog iets anders doen zolang je maximaal blijft aanspannen.
- Open daarna je hand.
- De kracht van je hand is niet verdwenen.
Integendeel: doordat de overbodige spanning verdwijnt, kan de hand weer grijpen, schrijven, tillen, aanraken en loslaten.
Dat is de kwaliteit waar sung naar verwijst.
Ontspanning zonder verlies van vermogen.
Voor stress is dat een belangrijk verschil. Het doel is niet om voortdurend ontspannen te zijn. Het doel is dat je spanning kunt gebruiken wanneer zij nodig is en haar ook weer kunt loslaten wanneer haar werk gedaan is.
6. Hoe merk je dat je spanning vasthoudt?
Je hoofd kan behoorlijk overtuigend vertellen dat alles noodzakelijk is.
Je lichaam is soms minder onder de indruk van dat verhaal.
Een opgetrokken schouder, vastgezette ademhaling, aangespannen buik of kaken kunnen laten zien dat je iets vasthoudt zonder dat je daar bewust voor kiest.
Daarom hoef je spanning niet altijd eerst te begrijpen.
Je kunt haar ook opmerken en dan het volgende doen:
Een kort TaoMind-moment
Ga ergens zitten of staan zonder iets te willen bereiken.
◆ Voel eerst je voeten en merk op hoe je lichaam wordt gedragen.
◆ Breng daarna je aandacht rustig omhoog.
◆ Zijn je kaken ontspannen of houd je ze vast?
◆ Kunnen je schouders iets zakken?
◆ Houd je ergens je adem in?
◆ Is je buik aangespannen terwijl dat niet nodig is?
◆ Kunnen je handen ontspannen?
Probeer niet je hele lichaam perfect rustig te maken.
Kijk alleen of je ergens meer spanning gebruikt dan dit moment nodig heeft.
En vraag jezelf vervolgens:
Wat probeer ik op dit moment vast te houden?
Misschien verschijnt er onmiddellijk een antwoord. Misschien niet.
Beide zijn goed.
De oefening is niet bedoeld om stress in vijf minuten op te lossen. Je oefent iets eenvoudigers: herkennen wanneer je spanning gebruikt die op dat moment niet nodig is.
7. Hoe leer je weer ontspannen én aanspannen?
Het antwoord op stress is niet dat je voortaan ontspannen door het leven moet zweven.
Ook ontspanning kan een nieuwe opdracht worden.
- Ik moet rustiger zijn.
- Ik moet beter slapen.
- Ik moet minder stress hebben.
Voor je het weet span je jezelf in om perfect te ontspannen.
De taoïstische beweging is eenvoudiger: leren aanspannen wanneer aanspanning nodig is en weer ontspannen wanneer zij niet meer nodig is.
Dat vraagt geen perfecte balans.
De ene dag kan veel van je vragen. De andere dag minder. Soms vraagt een situatie dat je doorzet. Soms is stoppen verstandiger.
Je kunt daarbij drie eenvoudige vragen gebruiken:
◆ Wat vraagt deze situatie nu werkelijk van mij?
◆ Welke inspanning draagt daar daadwerkelijk aan bij?
◆ Welke spanning kan ik nu laten gaan?
Daarmee wordt ontspanning geen vlucht uit het leven.
Ze wordt onderdeel van je handelen.
Net zoals een hand zich opent voordat zij opnieuw kan grijpen, hoeft ook jij niet voortdurend dezelfde spanning vast te houden om krachtig te blijven.
8. Tenslotte
Stress betekent niet dat je tekort schiet, verkeerd leeft of onvoldoende ontspannen bent. Spanning hoort bij een leven waarin je werkt, liefhebt, zorgt, kiest, probeert en soms iets moeilijks moet dragen. De vraag is niet hoe je alle spanning uit je leven krijgt, maar of je nog kunt terugkeren naar homeostase wanneer die spanning haar functie heeft verloren.
Daar ligt binnen TaoMind de betekenis van sung: ontspannen zonder je kracht kwijt te raken. Je hoeft de boog niet weg te leggen. Je hoeft hem alleen niet voortdurend gespannen te houden. Werkelijke kracht is de pijl afschieten en dan je boog ook neerleggen wachtend op het volgende doel wat de moeite waard is...