Je bent volwassen, woont al jaren op jezelf en neemt op je werk ingewikkelde beslissingen maar zodra je met je familie aan tafel zit, gebeurt er iets merkwaardigs. Je broer maakt een opmerking, je moeder reageert geïrriteerd en voordat je er erg in hebt, probeer jij de sfeer alweer te redden.
Misschien gebeurt iets vergelijkbaars op je werk. Een collega is ongelukkig en jij voelt je verantwoordelijk. Twee mensen hebben ruzie en jij bemiddelt. Iemand vraagt iets terwijl je agenda vol zit en toch zeg je ja. Systemisch werk kijkt dan niet alleen naar waarom doe ik dit?, maar ook naar een andere vraag: waar heb ik geleerd deze positie in te nemen, met wie ontstaat dit patroon en wat gebeurt er wanneer ik mijn vertrouwde plek verander?
1. Wat is systemisch werk?
Systemisch werk begint met een eenvoudig maar verstrekkend uitgangspunt:
Een mens bestaat nooit volledig los van andere mensen.
Je groeit op binnen relaties. Je maakt deel uit van een gezin, familie, school, vriendengroep, organisatie, cultuur en samenleving. Later komen daar nieuwe systemen bij, zoals die met je partner, eigen gezin, team of bedrijf.
Binnen zulke systemen beïnvloeden mensen elkaar voortdurend.
- Een ouder maakt zich bijvoorbeeld zorgen en gaat meer controleren.
- Het kind ervaart die controle en vertelt minder.
- Daardoor weet de ouder minder en neemt de bezorgdheid juist toe.
bezorgdheid → controle → minder vertellen → meer onzekerheid → meer bezorgdheid
Wie veroorzaakt hier het probleem?
Systemisch gezien is vooral de cirkel interessant.
Daarom stelt systemisch werk vragen als:
⧉ Wat gebeurt er tussen mensen?
⧉ Welke rollen ontstaan hier?
⧉ Welke reactie roept de ene reactie op?
⧉ Welke ongeschreven regels gelden binnen deze groep?
⧉ Wat houdt het patroon in stand?
Individuele psychologie blijft daarbij belangrijk. Angst, zelfbeeld, trauma, overtuigingen en emoties verdwijnen niet ineens. Systemisch werk voegt alleen een extra laag toe:
Wat als een deel van wat jij als persoonlijk probleem ervaart ook verbonden is met de relaties waarin het steeds opnieuw verschijnt?
2. Hoe ontstaan rollen binnen een systeem?
Een gezin is meer dan een verzameling individuen. Hetzelfde geldt voor een team, vriendengroep of organisatie.
Wanneer mensen langere tijd met elkaar omgaan, ontstaan verwachtingen en rollen.
◬ Wie neemt initiatief?
◬ Wie volgt?
◬ Wie zorgt?
◬ Wie trekt zich terug?
◬ Wie bemiddelt?
◬ Wie wordt gebeld wanneer er problemen zijn?
Veel van die rollen worden nooit officieel afgesproken.
Toch kent iedereen ze.
Stel dat binnen een gezin vader snel boos wordt, moeder conflicten vermijdt, de oudste dochter probeert te bemiddelen en de jongste zoon zich terugtrekt.
De dochter kan daardoor bijzonder gevoelig worden voor de stemming van anderen. Ze merkt snel spanning op, voelt wat mensen nodig hebben en weet conflicten vaak vroeg te sussen.
Dat kan later een kracht worden.
Maar dezelfde vaardigheid kan ook betekenen dat zij automatisch:
◑ eerst kijkt wat anderen nodig hebben;
◑ spanning probeert te voorkomen;
◑ verantwoordelijkheid overneemt;
◑ haar eigen gevoelens uitstelt;
◑ harmonie belangrijker maakt dan haar eigen grens.
Twintig jaar later kan juist dat gedrag haar succesvol maken binnen een team.
Tot ze uitgeput raakt.
Systemisch kijken vraagt daarom niet meteen:
“Hoe kom ik hiervan af?”
Een interessantere eerste vraag is:
Waarvoor heeft deze manier van reageren ooit gediend?
3. Hoe kan je gezin van herkomst blijven doorwerken?
Een kind leert voortdurend hoe relaties werken.
Misschien ontdekt het:
“Als ik stil ben wanneer papa boos is, wordt het niet erger.”
Of:
“Wanneer mama verdrietig is, helpt het als ik grappig doe.”
Of:
“Mijn broer heeft al genoeg problemen, dus ik moet degene zijn om wie niemand zich zorgen hoeft te maken.”
Zo ontstaan manieren van reageren die binnen die omgeving heel begrijpelijk zijn.
Later verandert de omgeving. maar die reactie blijft.
Een volwassen vrouw kan bijvoorbeeld moeite hebben met grenzen stellen omdat nee zeggen voor haar nog steeds verbonden voelt met iemand teleurstellen.
Een man kan nauwelijks hulp vragen omdat hij vroeg leerde: “Wij lossen onze problemen zelf op.”
Systemisch gezien hebben zulke overtuigingen niet alleen een plaats in je hoofd. Ze hebben ook een relationele geschiedenis.
Een oude rol kan verrassend lang meegaan
De jongste van een gezin kan op zijn vijftigste een bedrijf leiden en zich tijdens een familiediner ineens weer behandeld voelen als het kleine broertje dat nergens verstand van heeft.
De verantwoordelijke oudste dochter kan zelf kinderen hebben en toch onmiddellijk opspringen zodra haar moeder iets nodig heeft.
Daarom is naast de vraag:
“Wie ben ik?”
ook deze interessant:
“Wie word ik in aanwezigheid van deze mensen?”
Dat verschil maakt zichtbaar dat gedrag niet altijd overal hetzelfde is. Sommige kanten van jezelf worden vooral binnen bepaalde relaties wakker.
4. Hoe houden mensen samen een patroon in stand?
Stel dat één partner voortdurend vraagt:
“Is er iets?”
De ander zegt:
“Nee.”
De eerste voelt toch afstand en vraagt opnieuw.
De tweede raakt geïrriteerd en trekt zich verder terug.
Daardoor voelt de eerste nóg meer afstand en zoekt juist meer contact.
Zo ontstaat:
meer toenadering → meer terugtrekken → meer toenadering → meer terugtrekken
Je kunt vervolgens eindeloos discussiëren over wie moet veranderen.
Maar systemisch kijken onderzoekt eerst de beweging zelf.
⤷ Wat doe ik wanneer de ander zich terugtrekt?
⤷ Wat doet de ander vervolgens?
⤷ Hoe reageer ik daarop?
⤷ Waar begint dezelfde cirkel opnieuw?
⤷ Welke andere reactie zou deze beweging kunnen verstoren?
Dat laatste is belangrijk.
Je hoeft niet altijd de ander te veranderen om iets in een relatie te laten bewegen.
Soms verandert er al iets wanneer jij één onderdeel van jouw eigen reactie verandert.
Niet:
“Alles ligt aan mij.”
Maar:
“Welk deel van deze beweging is van mij?”
5. Wanneer draag je verantwoordelijkheid die niet van jou is?
Stel dat je moeder belt omdat ze ruzie heeft met je zus.
Binnen enkele minuten hoor je wat je zus allemaal verkeerd heeft gedaan. Je voelt de bekende neiging:
“Ik moet dit oplossen.”
Je belt je zus, hoort haar verhaal en belt daarna je moeder weer terug.
Voor je het weet ben jij de verbinding geworden tussen twee volwassenen die ook rechtstreeks met elkaar zouden kunnen praten.
Een belangrijke systemische vraag is dan:
Van wie is dit probleem eigenlijk?
Je kunt onderscheid maken tussen:
☷ wat van jou is;
☷ wat van de ander is;
☷ wat werkelijk gezamenlijk is.
Dat klinkt eenvoudig, maar kan emotioneel lastig zijn.
Wanneer jij jarenlang degene bent geweest die vrede bewaart, kan stoppen met bemiddelen bijna voelen alsof je mensen in de steek laat.
Een grens kan dan bijvoorbeeld worden:
“Ik hou van jullie allebei, maar ik ga geen boodschappen tussen jullie doorgeven.”
Zo'n kleine verandering kan binnen een oud systeem veel in beweging brengen.
Want wanneer jij niet langer je vertrouwde rol speelt, moeten anderen zich opnieuw tot elkaar verhouden.
6. Waarom kan verandering weerstand oproepen?
Systemen raken gewend aan een bepaalde verdeling van rollen.
Stel dat jij op je werk altijd degene bent die gaten dichtloopt. Iemand haalt een deadline niet en jij springt bij. Een collega vergeet iets en jij lost het op.
Op een dag stop je daarmee.
Dan kan iemand ineens zeggen:
“Je bent de laatste tijd wel weinig flexibel”
Dat is interessante informatie.
Je ontdekt dat jouw gedrag niet alleen een persoonlijke gewoonte was. Andere mensen zijn er rekening mee gaan houden.
Een systeem ontwikkelt zo een bepaalde harmonie. Dat hoeft niet per se een gezond evenwicht te zijn. Het is vooral bekend. Wanneer één persoon verandert, moeten anderen zich aanpassen.
Daarom kan persoonlijke ontwikkeling gevolgen hebben voor relaties. Minder pleasen, duidelijkere grenzen stellen of niet langer ieder probleem oplossen kan eerst spanning veroorzaken voordat een nieuw evenwicht ontstaat.
Dat betekent niet dat de verandering verkeerd is.
Het betekent dat de oude dans verandert.
7. Kunnen familiepatronen generaties lang worden doorgegeven?
Families geven veel meer door dan genen.
Taal, gewoonten, waarden, verhalen, manieren van ruzie maken, opvattingen over geld, verwachtingen rond werk en ideeën over wat je binnen een familie wel en niet hoort te doen reizen gemakkelijk mee naar volgende generaties.
Een grootvader die ernstige armoede heeft meegemaakt kan zijn kinderen bijvoorbeeld leren:
“Je gooit nooit eten weg.”
Zijn dochter neemt die regel over en geeft hem weer door.
Decennia later kan een kleinkind schuldgevoel ervaren wanneer voedsel wordt weggegooid, terwijl de oorspronkelijke armoede al lang verdwenen is.
Zo kan intergenerationele overdracht heel concreet plaatsvinden.
Bij ingrijpende gebeurtenissen zoals oorlog, verlies en trauma kunnen patronen via opvoeding, relaties, verhalen, stilte en stressreacties verder doorwerken.
Ook mogelijke biologische en epigenetische mechanismen worden onderzocht. Vooral bij mensen is het echter lastig om biologische, sociale, culturele en familiale invloeden volledig van elkaar te scheiden.
Voor systemisch werk is daarom vooral deze vraag bruikbaar:
Welke geschiedenis heeft dit patroon?
Die vraag nodigt uit tot onderzoek zonder van iedere overeenkomst onmiddellijk een vaststaand familieverhaal te maken.
8. Hoe kun je je eigen familiesysteem onderzoeken?
Je hoeft niet meteen een uitgebreide familieopstelling te doen. Een eenvoudige familiekaart kan al veel zichtbaar maken.
A. Maak een genogram of familiekaart
Begin met drie generaties:
grootouders → ouders, ooms en tantes → jouw generatie
Noteer belangrijke gebeurtenissen die je daadwerkelijk kent, zoals verhuizingen, scheidingen, verlies, migratie, langdurige conflicten, ziekte of opvallende loopbaankeuzes.
Kijk daarna naar de verhalen en regels die binnen je familie leven.
Bijvoorbeeld:
◆ Bij ons werken we hard.
◆ Over problemen praat je niet.
◆ Familie komt altijd op de eerste plaats.
◆ Laat nooit merken dat je bang bent.
Zo'n zin kan diep onderdeel worden van je wereldmodel zonder dat jij je daar ooit bewust van bent geweest.
Onderzoek daarna:
⨳ Wie zorgde meestal voor wie?
⨳ Wie bepaalde de sfeer?
⨳ Wie moest sterk blijven?
⨳ Wie mocht kwetsbaar zijn?
⨳ Wie bemiddelde?
⨳ Welke emoties waren welkom en welke nauwelijks?
Daar kunnen patronen zichtbaar worden die je eigen gedrag in een bredere context plaatsen.
B. Maak het systeem ruimtelijk zichtbaar
Je kunt ook enkele woorden op papiertjes schrijven en die intuïtief in een ruimte neerleggen.
Bijvoorbeeld:
IK – WERK – PARTNER – FAMILIE – RUST – VERANTWOORDELIJKHEID
Ga vervolgens op IK staan en kijk wat je opvalt.
◆ Wat staat dichtbij?
◆ Waar kijk je automatisch naartoe?
◆ Wat staat achter je?
◆ Welke plek trekt je aandacht?
Vervolgens kun je één element verplaatsen en opnieuw waarnemen wat dat met je ervaring doet.
Zo'n oefening hoeft geen verborgen waarheid bloot te leggen om waardevol te zijn. De ruimtelijke voorstelling helpt je om een situatie vanuit een andere positie te ervaren.
Soms maakt dat iets zichtbaar wat in woorden moeilijker naar voren kwam. Een bekende manier om deze verhoudingen goed te onderzoeken is dat je in deze opstelling je familie neerzet.
9. Wat gebeurt er bij familieopstellingen?
Familieopstellingen worden vooral verbonden met Bert Hellinger, die verschillende therapeutische, filosofische en spirituele invloeden samenbracht in zijn eigen benadering.
Bij een groepsopstelling kiest iemand andere aanwezigen als representanten voor bijvoorbeeld zichzelf, ouders of andere familieleden. Die mensen krijgen vervolgens een positie in de ruimte.
Tijdens zo'n opstelling kunnen onverwachte reacties ontstaan.
Een representant voelt bijvoorbeeld spanning, wil afstand nemen, kijkt voortdurend naar één persoon of ervaart ineens een sterke emotie.
Voor deelnemers kunnen zulke momenten diep raken.
Die ervaring mag serieus worden genomen.
Er bestaan verschillende manieren om te begrijpen wat tijdens een opstelling gebeurt. Psychologische verklaringen kijken onder meer naar non-verbale informatie, verwachtingen, projectie, empathie, groepsdynamiek en lichamelijke afstemming. Binnen sommige opstellingsstromingen wordt daarnaast gesproken over een wetend veld of informatie die binnen een familiesysteem beschikbaar zou zijn.
Voor zo'n letterlijk informatieveld bestaat geen gevestigde wetenschappelijke onderbouwing.
Dat hoeft de persoonlijke ervaring niet waardeloos te maken.
De bruikbare vragen blijven:
◈ Wat gebeurde er?
◈ Wat raakte je?
◈ Welke betekenis heeft dat voor jou?
◈ Wat herken je daarvan in je werkelijke leven?
Zo blijft ruimte bestaan voor zowel de ervaring als het onderzoek.
10. Wat weten we wetenschappelijk over systemisch werk?
Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen systeemtherapie en familieopstellingen.
Systeemtherapie is een brede psychotherapeutische traditie waarin psychische problemen worden onderzocht binnen relaties, communicatie en sociale context. Een therapeut kan bijvoorbeeld werken met een individu, stel of heel gezin.
Binnen systeemtherapie worden onder andere genogrammen, circulaire vragen, herkaderen, relationele gesprekken en opdrachten gebruikt.
Voor systeemtherapie bestaat inmiddels een substantiële onderzoeksliteratuur. Meta-analyses bij volwassenen, kinderen en gezinnen laten zien dat systeemgerichte behandelingen bij verschillende problemen positieve effecten kunnen hebben, zowel op individuele klachten als op het functioneren van relaties en gezinnen.
De wetenschappelijke literatuur over familieopstellingen is aanzienlijk kleiner. Onderzoeken en systematische reviews laten positieve resultaten zien bij verschillende deelnemers, maar de hoeveelheid onderzoek en de kwaliteit daarvan zijn nog beperkter dan bij systeemtherapie.
11. Hoe begin je zelf met systemisch werken?
Neem één concrete situatie die regelmatig terugkomt.
Niet je hele familiegeschiedenis.
Bijvoorbeeld:
“Iedere keer wanneer twee collega's ruzie hebben, probeer ik het voor hen op te lossen.”
Doorloop vervolgens zes eenvoudige bewegingen:
ZIE → PLAATS → HERKEN → ONDERSCHEID → VERSCHUIF → ERVAAR
A. ZIE
- Begin met observeren wat je werkelijk doet.
- Beschrijf het gedrag zonder het onmiddellijk te verklaren.
“Wanneer twee collega's botsen, praat ik met allebei en probeer ik het conflict voor hen op te lossen.”
B. PLAATS
Kijk vervolgens waar dit gedrag nog meer voorkomt.
❯ Alleen op het werk?
❯ Ook in je relatie?
❯ Bij vrienden?
❯ Binnen je familie?
Zo ontdek je of je naar één situatie kijkt of naar een bredere positie die je gemakkelijk inneemt.
C. HERKEN
Vraag jezelf waar je deze positie van kent.
Misschien herinner je je dat je vroeger thuis ook vaak probeerde conflicten te verzachten.
Misschien komt er iets anders naar boven.
Laat de associaties ontstaan zonder een verklaring te forceren.
D. ONDERSCHEID
Onderzoek vervolgens de verantwoordelijkheden.
▸ Wat is van jou?
▸ Wat is van de ander?
▸ Wat is gezamenlijk?
Een goede werksfeer kan mede jouw verantwoordelijkheid zijn. Het oplossen van ieder conflict tussen twee volwassen collega's hoeft dat niet te zijn.
E. VERSCHUIF
Verander één klein onderdeel van je gewone reactie.
Je kunt bijvoorbeeld vragen:
“Hebben jullie dit al rechtstreeks met elkaar besproken?”
En vervolgens niet onmiddellijk zelf gaan bemiddelen.
Je neemt daarmee niet afstand van de mensen.
Je verandert alleen jouw positie in het patroon.
F. ERVAAR
Kijk daarna wat er gebeurt.
◈ Misschien lossen de collega's het zelf op.
◈ Misschien blijft het conflict bestaan.
◈ Misschien wordt iemand geïrriteerd omdat jij niet inspringt.
◈ Misschien voel jij zelf een enorme drang om alsnog te gaan bemiddelen.
Dat alles is informatie.
Je ontdekt niet alleen iets over jezelf. Je ziet het systeem reageren op jouw nieuwe positie.
Daar begint systemische verandering: niet doordat je alle andere mensen probeert te veranderen, maar doordat een oude automatische beweging niet langer de enige mogelijkheid is.
12. Tenslotte
Sommige patronen bevinden zich niet alleen in jou. Ze ontstaan en worden versterkt tussen jou en andere mensen. Je kunt jarenlang denken dat je nu eenmaal de verantwoordelijke, de bemiddelaar, de sterke of de stille bent, totdat je ontdekt dat die positie vooral binnen bepaalde relaties steeds opnieuw tot leven komt.
Systemisch werk geeft je daardoor een andere vraag. Niet alleen “Waarom ben ik zo?”, maar ook: “Waar gebeurt dit, met wie gebeurt het en wat verandert er wanneer ik één stap anders zet?” Je hoeft daarvoor je verleden niet af te wijzen of je familie de schuld te geven. Je kunt onderzoeken wat je hebt meegekregen, behouden wat waardevol is en bewust kiezen wat je niet langer automatisch wilt herhalen.
Bronnen
- von Bertalanffy, Ludwig — werk over General System Theory.
- Bateson, Gregory — werk over communicatie, relaties en systeemdenken.
- Bowen, Murray — werk over familiesystemen en multigenerationele processen.
- Minuchin, Salvador — Families and Family Therapy.
- de Shazer, Steve — werk over oplossingsgerichte therapie.
- Hellinger, Bert — werk over familieopstellingen.
- Pinquart, Martin, Oslejsek, Barbara & Teubert, Daniela — Efficacy of Systemic Therapy on Adults with Mental Disorders: A Meta-analysis.
- Braus, Niels e.a. — Is Symptom Outcome the Whole Story? A Multilevel Meta-analysis of Systemic Therapy for Adults Including Family System Functioning.
- Hunger-Schoppe en collega's — recent onderzoek naar systeemtherapie bij kinderen, jongeren en gezinnen.
- Konkolÿ Thege, Barna, Petroll, Carla, Rivas, Carlos & Scholtens, Salome — The Effectiveness of Family Constellation Therapy in Improving Mental Health: A Systematic Review.
- Scoping- en overzichtsonderzoek naar intergenerationele overdracht van stress, trauma en mogelijke epigenetische mechanismen.