Mythe

Een mythe is een betekenisvol verhaal over mensen, goden, helden, dieren, natuurkrachten of bovennatuurlijke wezens. Mythen vertellen vaak over een moeilijk bepaalbaar of oorspronkelijk verleden en proberen grote menselijke vragen begrijpelijk te maken.

Waar komen we vandaan? Waarom bestaat lijden? Wat is goed en kwaad? Wat gebeurt er na de dood? Hoe ontstaat orde uit chaos?

Mythen geven daar geen wetenschappelijke antwoorden op. Ze vertellen verhalen waarin een gemeenschap haar ideeën over mens, wereld en kosmos kan herkennen.

Daarom zijn mythen veel meer dan oude fantasieverhalen.

Een mythe beschrijft niet alleen wat er gebeurt, maar geeft betekenis aan wat het betekent om mens te zijn.

1. Wat is de betekenis van een mythe?

Het woord mythe wordt tegenwoordig gemakkelijk gebruikt voor iets dat niet waar is:

Dat is een mythe.

Binnen mythologie heeft het begrip een veel rijkere betekenis.

Een mythe kan een verhaal zijn waarmee een cultuur betekenis geeft aan haar oorsprong, natuur, goden, gebruiken, waarden en plaats in de kosmos.

Of een mythe historisch letterlijk heeft plaatsgevonden, is daarbij niet altijd de belangrijkste vraag.

Een ander soort waarheid

Een verhaal kan symbolisch betekenisvol zijn zonder letterlijk waar te zijn.

Een held die afdaalt naar het dodenrijk kan bijvoorbeeld worden geïnterpreteerd als een verhaal over verlies, confrontatie, verandering of wedergeboorte.

Mythen kunnen daarmee onderdeel worden van het wereldmodel van een cultuur.

Ze vertellen niet alleen wat mensen geloven, maar ook hoe zij zichzelf en de werkelijkheid begrijpen.

2. Waarom lijken mythen uit verschillende culturen soms op elkaar?

Over de hele wereld komen vergelijkbare thema's voor.

Denk aan:

• schepping en vernietiging;
• geboorte en dood;
• goed en kwaad;
• orde en chaos;
• helden en monsters;
• verlies en wedergeboorte;
• natuur en cultuur;
• de reis naar een onbekende wereld.

Dat betekent niet automatisch dat al deze verhalen één gemeenschappelijke historische oorsprong hebben.

Mensen in verschillende culturen worden simpelweg geconfronteerd met vergelijkbare fundamentele ervaringen.

Iedereen krijgt te maken met geboorte, relaties, gevaar, natuur, verlies, ouder worden en dood.

Tegenstellingen geven verhalen kracht

Mythen maken daarbij vaak gebruik van tegenstellingen:

• licht tegenover donker
• orde tegenover chaos
• leven tegenover dood
• menselijk tegenover goddelijk
• bekend tegenover onbekend
• mannelijk tegenover vrouwelijk

Niet iedere mythe probeert één kant te laten winnen.

Soms gaat het juist om het spanningsveld tussen beide kanten of om hun uiteindelijke vereniging.

Daar raakt mythologie aan archetypen en de schaduwkant: verhalen kunnen menselijke eigenschappen zichtbaar maken die we in het gewone leven moeilijker onder woorden brengen.

3. Welke soorten mythen bestaan er?

Het geheel van mythen dat bij een bepaalde cultuur of traditie hoort, noemen we een mythologie.

Bekende voorbeelden zijn de Griekse, Romeinse, Egyptische en Noordse mythologie.

Maar mythische verhalen bestaan wereldwijd.

Mythen kunnen verschillende functies hebben.

A - Scheppingsmythen

Deze vertellen hoe de wereld, goden of mensheid zijn ontstaan.

B - Heldenmythen

Een hoofdpersoon verlaat de bekende wereld, wordt geconfronteerd met beproevingen en keert veranderd terug.

C - Mythen over dood en wedergeboorte

Hierin staan sterven, het hiernamaals, transformatie of een nieuwe levensfase centraal.

D - Kosmologische mythen

Deze geven betekenis aan de structuur van de kosmos, bijvoorbeeld door beelden als de wereldboom, hemel en onderwereld of cyclische tijd.

E - Vernietigings- en vernieuwingsmythen

Verhalen over zondvloeden, catastrofes en het einde van een wereld combineren vernietiging vaak met een nieuw begin.

De zondvloed is daarvan een bekend voorbeeld en komt niet uitsluitend in de Bijbel voor.

4. Wat hebben mythen met religie te maken?

Mythe en religie zijn nauw met elkaar verbonden, maar zijn niet hetzelfde.

Religieuze tradities kunnen mythische verhalen bevatten naast rituelen, ethiek, filosofie, gemeenschap en spirituele praktijken.

Daarom is het te eenvoudig om te zeggen dat mythologieën simpelweg aan de basis liggen van religies als christendom, boeddhisme of taoïsme.

De verhouding verschilt per traditie.

Is een religieus verhaal dan een mythe?

Binnen godsdienstwetenschap kan het woord mythe gebruikt worden voor heilige verhalen over oorsprong, goden, kosmos en menselijk bestaan.

Dat betekent niet automatisch:

Dit verhaal is verzonnen.

Zo kunnen verhalen over Adam en Eva, de zondvloed of Mozes vanuit een mythologische benadering worden onderzocht op hun symbolische, culturele en religieuze betekenis.

Een gelovige kan hetzelfde verhaal tegelijkertijd als heilige of historische werkelijkheid beschouwen.

Het perspectief bepaalt dus mede hoe het verhaal wordt gelezen.

5. Welke archetypen komen in mythen voor?

Mythen bevatten vaak herkenbare personages en rollen.

Carl Jung zag daarin uitdrukkingen van archetypen: fundamentele patronen die volgens zijn psychologie verbonden zijn met het collectief onbewuste.

Bekende voorbeelden zijn:

• de held;
• het kind;
• de grote moeder;
• de wijze oude man;
• de Trickster;
• de schaduwkant.

Deze lijst vormt geen officiële universele catalogus van alle archetypen.

Andere onderzoekers en verhalenvertellers gebruiken weer andere indelingen.

Van buitenwereld naar binnenwereld

Archetypische figuren kunnen ook psychologisch worden gelezen.

• De held hoeft dan niet alleen iemand te zijn die een draak verslaat.
• De draak kan symbool worden voor angst.
• De afdaling naar de onderwereld voor confrontatie met iets wat verdrongen is.
• De terugkeer voor integratie en verandering.

Op die manier wordt een oud verhaal een spiegel voor persoonlijke ontwikkeling.

6. Wat is de heldenreis van Joseph Campbell?

Joseph Campbell werd in de twintigste eeuw een van de bekendste schrijvers over vergelijkende mythologie.

In The Hero with a Thousand Faces beschreef hij wat hij de monomyth noemde: een terugkerende structuur die hij in veel heldenverhalen meende te herkennen.

Campbells uitgebreide beschrijving bevat zeventien onderdelen, maar niet ieder verhaal doorloopt ze allemaal.

De bekende versie met twaalf stappen is vooral verbonden met de latere bewerking van Christopher Vogler voor scenarioschrijvers.

Vertrek, beproeving en terugkeer

In eenvoudige vorm bestaat de heldenreis uit een beweging:

bekende wereld → oproep → onbekende wereld → beproevingen → verandering → terugkeer

Die structuur werd bijzonder invloedrijk binnen film, literatuur, storytelling en populaire cultuur.

Campbells model is echter geen universele wet waaraan ieder mens of iedere mythe noodzakelijk voldoet.

Het is een invloedrijk interpretatiemodel.

En juist als model kan het helpen bepaalde patronen in verhalen en persoonlijke veranderingsprocessen te herkennen.

7. Bestaan er tegenwoordig nog mythen?

Zeker.

Mythevorming behoort niet uitsluitend tot de oudheid.

Ook rond moderne personen, gebeurtenissen en gemeenschappen kunnen verhalen ontstaan waarin feiten, herinneringen, symboliek en betekenis steeds sterker met elkaar verweven raken.

Een beroemd persoon kan bijvoorbeeld geleidelijk veranderen van historisch mens in een cultureel symbool.

Bepaalde eigenschappen worden uitvergroot.

Andere verdwijnen.

Uitspraken worden eindeloos herhaald.

Gebeurtenissen krijgen achteraf betekenis binnen een groter verhaal.

Zo kan rondom een sportheld, politiek leider, artiest of historische gebeurtenis een bijna mythisch beeld ontstaan.

Sociale media stoppen mythevorming niet

Moderne media maken het wel gemakkelijker om verhalen te controleren en tegengeluiden te vinden.

Maar ze kunnen mythevorming tegelijkertijd versnellen.

Verhalen, beelden en uitspraken kunnen miljoenen keren worden gedeeld. Feit, interpretatie en symboliek kunnen daardoor juist moeilijker van elkaar te onderscheiden worden.

Ook complottheorieën kunnen kenmerken van moderne mythevorming vertonen: ze maken een complexe werkelijkheid begrijpelijk door gebeurtenissen binnen één groter betekenisgevend verhaal te plaatsen.

Dat maakt mythevorming verrassend actueel.

8. Wat kunnen mythen betekenen voor persoonlijk meesterschap?

Mythen geven geen persoonlijke handleiding die iedereen letterlijk moet volgen.

Hun waarde ligt eerder in hun vermogen om menselijke ervaringen zichtbaar te maken.

De held die zijn vertrouwde wereld verlaat kan bijvoorbeeld herkenbaar worden voor iemand die voor een belangrijke verandering staat.

De Trickster kan laten zien hoe regels worden doorbroken.

De schaduwkant kan verwijzen naar eigenschappen die iemand liever niet onder ogen ziet.

Dood en wedergeboorte kunnen symbolisch staan voor het verdwijnen van een oude identiteit en het ontstaan van iets nieuws.

Verborgen wijsheid in verhalen

Daar ontstaat een verbinding met verborgen wijsheid.

Een mythe hoeft haar betekenis niet rechtstreeks uit te leggen.

De betekenis kan verborgen liggen in:

• personages;
• symbolen;
• tegenstellingen;
• archetypen;
• herhaling;
• transformatie;
• de structuur van het verhaal.

Daardoor kan hetzelfde verhaal op verschillende momenten in een leven iets anders betekenen.

Het verhaal verandert niet.

De persoon die het verhaal leest, is veranderd.

9. Tenslotte

Mythen behoren tot de oudste manieren waarop mensen betekenis hebben gegeven aan hun bestaan.

Ze vertellen over schepping en vernietiging, liefde en verlies, helden en monsters, orde en chaos, leven en dood.

Daarmee weerspiegelen ze fundamentele menselijke ervaringen.

Sommige mythen zijn onderdeel van levende religieuze tradities. Andere kennen we vooral uit oude culturen. En ook in de moderne wereld blijven nieuwe vormen van mythevorming ontstaan.

Voor persoonlijk meesterschap ligt hun waarde vooral in hun symbolische kracht.

Een mythe kan zichtbaar maken wat rationele uitleg soms moeilijk kan uitdrukken.

Een monster kan angst verbeelden.

Een reis kan verandering vertegenwoordigen.

Een afdaling kan confrontatie betekenen.

Een terugkeer kan laten zien dat iemand na een ervaring niet meer dezelfde is.

Daarom hoeven we een mythe niet alleen te vragen:

Is dit letterlijk gebeurd?

We kunnen ook vragen:

Waarom hebben mensen dit verhaal eeuwenlang verteld?

Welk menselijk probleem probeert het begrijpelijk te maken?

En waarom herkennen mensen zichzelf er nog steeds in?

Misschien ligt de blijvende kracht van de mythe juist daarin: oude verhalen kunnen steeds opnieuw betekenis krijgen omdat de fundamentele vragen van het menselijk bestaan verrassend herkenbaar blijven.