Rond zijn vijftigste heeft Lev Tolstoj een gezin, een landgoed en een naam die tot ver buiten Rusland bekend is. Hij heeft Oorlog en vrede en Anna Karenina geschreven. Toch kan hij op een eenvoudige vraag geen antwoord meer geven.
Stel dat ook zijn volgende boek een succes wordt, wat maakt zijn leven dan de moeite waard?
In Mijn biecht onderzoekt hij waarom die vraag hem juist nu zo bezighoudt. De bewondering van zijn lezers vertelt hem weinig over hoe hij thuis met zijn gezin omgaat. Ook zegt ze weinig over wat hij verschuldigd is aan de mensen die op zijn landgoed werken. Daar zou een stoïcijn nieuwsgierig naar worden.
Als je wilt weten wat iemand belangrijk vindt, wat kom je dan leren door een dag lang te kijken naar wat hij doet?
1. Wie was Lev Tolstoj?
Lev Tolstoj wordt in 1828 geboren op Jasnaja Poljana, het Russische landgoed van zijn familie. Hij groeit op in de adel. Hij krijgt onderwijs, kan reizen en beschikt over grond waarop anderen werken. Het landgoed blijft een groot deel van zijn leven de plek waar hij schrijft, zijn kinderen ziet opgroeien en zich steeds ongemakkelijker gaat voelen bij zijn eigen rijkdom.
Drie ervaringen helpen je begrijpen waar zijn verhalen vandaan komen.
- Het leger. Als jonge officier leert Tolstoj de oorlog van dichtbij kennen. Hij ziet wat er met een mens gebeurt wanneer een besluit van hogerhand ineens zijn leven bepaalt.
- Het landgoed. Hij leeft tussen mensen die op dezelfde grond wonen en toch heel verschillende dagen hebben. De een kan zich terugtrekken om te schrijven, terwijl de ander het werk doet waarvan het huishouden afhankelijk is.
- Het gezin. Met zijn vrouw Sofia krijgt hij een groot gezin. Zij kopieert manuscripten en helpt zijn boeken gereed te maken voor publicatie. In de boekwinkel staat alleen zijn naam op de omslag.
Voor Tolstoj de schrijver is vooral dat verschil in perspectief interessant. Wat voor de een een ongestoorde schrijfdag is, kan voor de ander een dag afzien op het land zijn. In zijn romans laat hij je kennismaken met de mensen aan beide kanten van zo’n verhaal.
2. Wat maakt hem een schrijver van het realisme?
Stel je voor dat iemand tijdens het eten vertelt dat hij promotie heeft gemaakt. ‘Ik krijg straks de leiding over het hele team,’ zegt hij. Even later praat iedereen alweer over iets anders. Dat stelt hem teleur. Hij had gehoopt dat iemand zou zeggen: ‘Wat mooi dat ze jou daarvoor hebben gevraagd.’
Zo schrijft Tolstoj over mensen. Als lezer zit je als het ware mee aan tafel, maar je weet ook iets wat de tafelgenoten ontgaat. De man of vrouw neemt zijn nieuwe verantwoordelijkheid serieus én verlangt naar een compliment. Juist dat maakt Tolstojs personages zo levensecht. Je kunt oprecht menen wat je zegt en tegelijk hopen dat een ander iets hoort wat je niet hardop durft te vragen.
- Plicht. Iemand neemt een taak op zich omdat het werk gedaan moet worden en geniet ondertussen van de indruk die hij daarmee maakt.
- Liefde. Iemand verlangt naar nabijheid en verwacht tegelijk dat de ander hem eindelijk gelukkig maakt.
- Eerlijkheid. Iemand wil vertellen wat er is gebeurd en kiest alvast de versie waarin hij er zelf het beste afkomt.
Dat maakt zijn romans geschikt voor een zelfreflectie. Je herkent iets in zo’n man of vrouw aan tafel, misschien juist omdat je zelf weleens terloops goed nieuws hebt verteld en vervolgens teleurgesteld was toen niemand erop inging.
Tolstoj keert die scherpe blik uiteindelijk op zichzelf. Als zijn personages zich kunnen vergissen in de redenen waarom ze iets doen, waarom zou hij dan zo zeker weten waarvoor hij schrijft?
3. Waarom geeft zijn succes hem geen sluitend antwoord?
In Mijn biecht beschrijft Tolstoj hoe zijn vertrouwde ambities hun aantrekkingskracht verliezen. Hij weet hoe hij verder kan werken, zijn bezit kan uitbreiden en zijn kinderen een bevoorrechte toekomst kan bieden. Wat hij steeds minder goed begrijpt, is waarom méér van dat alles zijn leven beter zou maken.
Zijn twijfel wordt duidelijker wanneer je de vragen afzonderlijk bekijkt.
- Succes. Wat vertelt de bewondering van anderen over hoe ik leef?
- Bezit. Waarvoor wil ik nog meer hebben als ik al genoeg heb?
- Vooruitgang. Welke ambities heb ik gekozen omdat ze de logische volgende stap leken?
- Sterfelijkheid. Waaraan wil ik mijn tijd besteden nu ik weet dat het op een dag ophoudt?
Memento mori betekent ‘bedenk dat je zult sterven’. Voor Tolstoj maakt dat besef een verschil dat hij lang over het hoofd kon zien. Hij kan zich goed voorstellen hoe het zal zijn als er straks weer een boek van hem in de winkel ligt. Veel moeilijker vindt hij de vraag waarom hij de jaren tot die tijd zo wil doorbrengen.
Tolstoj zoekt een antwoord in het geloof. Hij kijkt met hernieuwde belangstelling naar werkende mensen voor wie dat geloof een plaats heeft in het dagelijks leven, ook wanneer het leven zwaar is.
Daarnaast leest hij twee stoïcijnse schrijvers die uit eigen ervaring weten hoe verschillend mensenlevens kunnen verlopen.
4. Welke plaats krijgen stoïcijnse denkers in zijn zoektocht?
Epictetus en Marcus Aurelius krijgen beiden een plaats in Tolstojs verzameling teksten voor dagelijks gebruik. Hij brengt daarin gedachten uit verschillende filosofische en religieuze tradities bijeen. Het soort wijsheid dat hem interesseert, kun je ’s ochtends lezen en later op de dag nodig hebben. Bijvoorbeeld wanneer iemand kritiek levert en je merkt hoe graag je meteen iets terug wilt zeggen.
Bij beide denkers vindt hij een andere ingang tot de vraag hoe je met aanzien omgaat.
- Marcus Aurelius. Wat heeft een keizer, omringd door mensen die hem naar de mond kunnen praten, aan nóg een compliment? Voor een beroemde schrijver geldt iets vergelijkbaars. Als iedereen je verzekert dat je een groot man bent, wie vertelt je dan nog dat je thuis nauwelijks hebt geluisterd?
- Epictetus. Wat een lezer van je boek vindt, beslist die lezer zelf. Wat jij doet wanneer iemand kritiek geeft, vraagt iets van jou. Je kunt de ander belachelijk maken. Je kunt ook doorvragen, zeker wanneer diens opmerking je meer dwarszit dan je wilt toegeven.
Tolstoj kiest en bewerkt zulke gedachten voor zijn eigen lezers. Zijn religieuze zoektocht houdt een persoonlijk karakter, en juist op zijn landgoed merkt hij hoe lastig het is om naar een overtuiging te leven.
Want wat betekent eenvoud wanneer zoveel mensen nodig zijn om jouw dagelijks leven mogelijk te maken?
5. Waarom gaat eenvoud voor hem over rechtvaardigheid?
Wie eenvoudiger wil leven, begint misschien bij zijn of haar kledingkast:
Wat gebruik ik nog? Wat kan er weg?
Bij Tolstoj komt daar een vraag bij die hem als landeigenaar direct aangaat:
Wie heeft ervoor gewerkt dat ik hierover kan beschikken?
Zodra hij ook die mensen in beeld brengt, krijgt eenvoud een andere betekenis.
- Het werk. Je kunt zelf besluiten met minder genoegen te nemen. Wat verandert er daardoor voor degene die je eten bereidt of je grond bewerkt?
- De waardering. Een roman kan de schrijver roem bezorgen. Hoeveel mensen weten wie de bladzijden overschreef, het huishouden draaiende hield en hem de tijd gaf om te schrijven?
- De gevolgen. Wie bezit wil weggeven, kan dat uit oprechte overtuiging doen. Als het gezin van datzelfde bezit afhankelijk is, verdient ook hun toekomst aandacht.
Daar krijgt rechtvaardigheid voor Tolstoj iets heel concreets. Een besluit waar hij zelf vrede mee heeft, kan iemand anders voor een probleem stellen. Om te beoordelen of hij juist handelt, moet hij ook naar die ander luisteren.
Binnen de Stoa zegt de omvang van je bezit op zichzelf weinig over de vraag of je goed leeft. Daarvoor moet je zien wat iemand met zijn middelen doet en hoe hij anderen behandelt. In een van zijn bekendste verhalen maakt Tolstoj die vraag nog kleiner. Er ligt iemand ziek in bed. Wie gaat er naast hem zitten?
6. Wat laat Ivan Iljitsj zien over een geslaagd leven?
In De dood van Ivan Iljitsj uit 1886 schrijft Tolstoj over een rechter die zijn leven behoorlijk geslaagd vindt. Ivan heeft een respectabele functie, een gezin en een woning die past bij zijn positie. Hij heeft goed opgelet hoe mensen met aanzien wonen, praten en met elkaar omgaan. Nu hoort hij zelf bij hen.
Wanneer hij ernstig ziek wordt, gaan de mensen om hem heen door met de beleefdheid waaraan hij jarenlang zoveel waarde heeft gehecht. Ze praten over zijn toestand alsof hij wel weer zal opknappen.
Ivan weet intussen dat hij sterft. Juist doordat iedereen hem probeert gerust te stellen, kan hij met niemand praten over wat hem het meeste bezighoudt.
Gerasim, een jonge bediende, durft wel bij hem te blijven. Hij helpt Ivan een houding te vinden waarin de pijn aanvaardbaar wordt.
Als het verlichting geeft om Ivans benen te ondersteunen, doet hij dat, ook wanneer het lang duurt. Bij hem hoeft Ivan zich geen moment beter voor te doen dan hij zich voelt.
Dat is misschien wel de pijnlijkste ontdekking voor Ivan. Hij heeft zich zijn leven lang afgevraagd wat mensen met aanzien van hem vonden. Nu ontvangt hij de zorg waarnaar hij verlangt van iemand over wiens oordeel hij zich vroeger nauwelijks druk zou hebben gemaakt. Aan dat bed krijgt een woord als naastenliefde een betekenis die je aan iemands gedrag kunt aflezen.
7. Waarom moeten overtuigingen volgens hem zichtbaar worden in gedrag?
In zijn latere werk neemt Tolstoj de morele leer van Jezus als uitgangspunt. Vooral de opdracht om je medemens lief te hebben en geweld af te wijzen, houdt hem bezig. In Het koninkrijk Gods is binnen in u onderzoekt hij hoe mensen oprecht kunnen geloven in naastenliefde en tegelijk hun medewerking kunnen geven aan georganiseerd geweld.
Hoe moeilijk het is om naar je overtuigingen te leven, zie je op verschillende momenten.
- Wanneer je iets kunt verliezen. Jezelf rechtvaardig noemen is eenvoudig. Voor iemand opkomen terwijl de rest van het gezelschap liever zwijgt, vraagt moed.
- Wanneer een ander de gevolgen draagt. Voor Tolstoj is afstand doen van bezit een gewetenskwestie. Sofia moet ook bedenken wat zo’n besluit betekent voor de kinderen en voor het schrijverswerk waaraan ze jarenlang heeft bijgedragen.
- Wanneer iemand je tegenspreekt. Juist degene die jouw overtuiging lastig vindt, kan je iets vertellen wat je zelf nog over het hoofd ziet. Ben je bereid te luisteren als dat je besluit ingewikkelder maakt?
Ook voor een stoïcijn krijgt een overtuiging gewicht in zulke keuzes. Tolstoj trekt vanuit zijn geloof een eigen conclusie over geweldloosheid, die verder gaat dan wat de klassieke stoïcijnen van iedereen vragen. De vraag die ze delen, kun je jezelf ook stellen na een heel gewone dag. Wanneer heeft iemand vandaag iets kunnen merken van wat jij belangrijk vindt?
8. StoicMind-oefening: geef één overtuiging een plaats in je dag
Kies één van je persoonlijke waarden, bijvoorbeeld aandacht, eerlijkheid, eenvoud of rechtvaardigheid. Neem de afgelopen week in gedachten.
- Zoek een moment. Wanneer kon iemand aan jouw gedrag merken dat deze waarde belangrijk voor je is? Denk aan één gesprek, afspraak of beslissing.
- Bekijk het verschil. Herinner je een moment waarop iets anders voorrang kreeg. Misschien wilde je luisteren, maar onderbrak je de ander omdat je haast had. Wat gebeurde er precies?
- Kies een handeling. Wat zou je bij een volgende gelegenheid willen doen? Maak het klein genoeg om het ook op een drukke dag te kunnen uitvoeren.
- Kom erop terug. Kijk naderhand wat de ander van jouw keuze kon merken. Soms kom je daar pas achter wanneer je het vraagt.
Stel dat je aandacht kiest. Afgelopen zondag vertelde een vriend iets over zijn werk. Je hoorde het begin, keek op je telefoon en zei daarna dat het vast wel goed zou komen. Later op de avond besefte je dat je eigenlijk niet wist waar hij mee zat.
Dan kan je volgende stap een telefoontje zijn. ‘Je vertelde zondag iets over je werk. Ik merkte later dat ik maar half luisterde. Hoe gaat het er nu mee?’ Je geeft je vriend de gelegenheid om verder te vertellen. Wat aandacht betekent, wordt duidelijk zodra hij merkt dat je deze keer wel de tijd hebt om zijn antwoord te horen.
9. Tenslotte
Tolstoj begint met een vraag waarop zijn roem hem geen antwoord kan geven. Waarvoor gebruik ik de tijd die ik heb? In zijn eigen leven blijft die vraag moeilijk. Ook Sofia, zijn kinderen en de mensen op zijn landgoed ondervinden de gevolgen van wat hij besluit.
In Gerasim geeft hij een antwoord dat je als lezer kunt zien. Een man heeft pijn. Een ander merkt welke houding hem verlichting geeft en blijft lang genoeg zitten om hem werkelijk te helpen. Voor Ivan maakt het op dat moment weinig uit wat Gerasim over een goed leven zou kunnen vertellen. Hij is er, ook wanneer het bezoek vertrekt en de nacht nog lang is.
Misschien is dat de meest persoonlijke vraag die Tolstoj achterlaat.
Als iemand vandaag alleen kon zien wat je deed, welke van jouw overtuigingen zou diegene dan herkennen?
Bronnen
- Lev Tolstoj, Mijn biecht, met name hoofdstukken III–IV en IX–XI.
- Lev Tolstoj, De dood van Ivan Iljitsj (1886).
- Lev Tolstoj, Het koninkrijk Gods is binnen in u, Engelse vertaling van Constance Garnett (1894).
- Lev Tolstoj, A Calendar of Wisdom, vertaald door Peter Sekirin, inclusief diens inleiding.
- ‘Tolstoy’s spirituality’, in Anniversary Essays on Tolstoy, Cambridge University Press.
- Tolstoy and Tolstaya: A Portrait of a Life in Letters, University of Ottawa Press.
