Jean-Paul Sartre: vrijheid en verantwoordelijkheid vanuit stoïcijns perspectief....
StoicMind bouw(t) aan je innerlijke kracht.
Jeroen Jansen
StoicMind bouw(t) aan je innerlijke kracht.
11/21/2026
10 min
0

Jean-Paul Sartre: vrijheid en verantwoordelijkheid vanuit stoïcijns perspectief....

11/21/2026
10 min
0

In 1964 krijgt Jean-Paul Sartre de Nobelprijs voor Literatuur toegekend. Hij weigert hem. In zijn toelichting schrijft hij dat hij al eerder officiële onderscheidingen heeft afgewezen. Hij wil vrij blijven om als schrijver zijn standpunt te bepalen. Zodra er ‘Nobelprijswinnaar’ achter zijn naam staat, vreest hij dat lezers zijn woorden anders wegen. Ook als hij morgen van gedachten verandert, reist die titel met hem mee.

Misschien ken je dat op kleinere schaal. Iemand stelt je voor als ‘degene die altijd alles regelt’. Je vat het op als een compliment. Even later kijkt iedereen naar jou om een datum te prikken, terwijl je deze keer graag gewoon alleen was meegegaan. Op welk moment werd die vriendelijke beschrijving eigenlijk een vaststaande taak?

Sartre zou vooral nieuwsgierig zijn naar wat je vervolgens doet. Pak je automatisch je agenda, of merk je dat je ook even kunt blijven zitten? In dat kleine ogenblik wordt iets zichtbaar van wat hij met vrijheid bedoelt.

1. Wie was Jean-Paul Sartre?

Jean-Paul Sartre wordt in 1905 geboren in Parijs. Hij studeert filosofie, werkt als leraar en schrijft romans, toneelstukken en filosofische boeken. Simone de Beauvoir is zijn levenspartner en een belangrijke gesprekspartner over vrijheid, relaties en de verwachtingen die een samenleving aan mensen stelt.

Sartre schrijft over vrijheid in een tijd waarin de grenzen eraan dagelijks voelbaar zijn. Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt hij in 1940 krijgsgevangen genomen. Na zijn vrijlating keert hij terug naar Frankrijk. In de jaren rond de oorlog onderzoekt hij dezelfde vragen in heel verschillende vormen.

  • Walging (1938). In deze roman volgt de lezer een man voor wie vertrouwde dingen ineens vreemd worden. Hoe vanzelfsprekend is de betekenis die we aan ons dagelijks leven geven?
  • Het zijn en het niet (1943). Hier onderzoekt Sartre onder meer het bewustzijn, de blik van anderen en de manieren waarop iemand zichzelf kan misleiden.
  • Het existentialisme is een humanisme (1946). In deze tekst legt hij aan een breder publiek uit waarom kiezen volgens hem zo’n grote verantwoordelijkheid meebrengt.

Na de oorlog wordt Sartre een van de bekendste gezichten van het existentialisme. Mensen vragen hem hoe je als existentialist hoort te leven. In die vraag zit iets dat hij zelf interessant zou vinden. Zodra je jezelf ‘existentialist’ noemt, verwachten anderen blijkbaar dat je bepaalde keuzes maakt.

Voor Sartre begint het juist bij die keuzes. Hoe je met een vriend omgaat of welke verantwoordelijkheid je op je neemt, vertelt meer over wie je bent dan het woord waarmee je jezelf beschrijft.

helder dromen wijst je de weg

2. Wat betekent existentialisme bij Sartre?

Een stoel wordt gemaakt om op te zitten. De maker kan je al vóór de eerste zaagsnede vertellen waarvoor het voorwerp dient. Volgens Sartre kom je als mens ter wereld zonder dat iemand vooraf heeft bepaald waarvoor jij bestemd bent. Dat bedoelt hij met zijn gedachte dat het bestaan voorafgaat aan de essentie.

Je wordt geboren in een gezin, op een bepaalde plek en in een bepaalde tijd. Daar begint je verhaal. Wat voor vriend, ouder, collega of buur je wordt, krijgt gaandeweg vorm in wat je doet.

Denk aan iemand die zichzelf een echte vriend noemt. Je begrijpt vaak pas wat hij daarmee bedoelt als er iets gebeurt.

  • Een verhuizing. Hij heeft hulp beloofd en staat op zaterdagochtend voor de deur, ook al is het laat geworden de avond ervoor.
  • Een ongemakkelijk gesprek. Hij vertelt je eerlijk waarom een opmerking hem pijn deed, ondanks het risico dat jullie ruzie krijgen.
  • Een gemiste afspraak. Hij laat je een keer zitten. Wat hij vervolgens doet, hoort óók bij de vriend die hij wordt.

Als je een afspraak met een vriend mist, kun je hem bellen, uitleggen wat er gebeurde en een nieuwe afspraak maken. Ook wat je daarna doet, zegt iets over de vriend die je bent.

Voor Sartre krijgt trouw op zulke momenten betekenis. Maar stel dat twee mensen tegelijk op je rekenen. Je wilt er voor allebei zijn en toch moet je kiezen. Wat betekent trouw dan?

3. Waarom kan vrijheid zo ongemakkelijk voelen?

Sartre vertelt over een jonge man die tijdens de oorlog voor een moeilijke keuze staat. Zijn moeder leunt zwaar op hem. Tegelijk wil hij zich aansluiten bij het verzet. Blijft hij thuis, dan kan hij dagelijks iets voor haar betekenen. Vertrekt hij, dan zet hij zich in voor een zaak die veel verder reikt dan zijn eigen familie Hoeveel hij aan die strijd kan bijdragen, weet hij vooraf niet.

Wat zou het helpen als iemand hem eenvoudig vertelt wat zijn plicht is? Alleen kan hij voor beide mogelijkheden een overtuigende reden geven.

  • Blijven. Hij weet wie op hem rekent. Zijn vertrek heeft voor zijn moeder een direct en voelbaar gevolg.
  • Vertrekken. Ook de vrijheid van mensen die hij nooit heeft ontmoet, weegt voor hem zwaar.
  • Raad vragen. Een gesprek kan hem iets laten zien wat hij zelf over het hoofd ziet. Uiteindelijk moet hij nog steeds beslissen welk advies hij volgt.

In dit voorbeeld krijgt Sartres beroemde formulering ‘veroordeeld om vrij te zijn’ betekenis. De jonge man heeft de oorlog niet gekozen. Toch moet hij binnen die werkelijkheid beslissen waarvoor hij beschikbaar zal zijn. Hoe zorgvuldig hij ook kiest, er blijft iemand of iets achter.

Meestal zijn onze keuzes minder ingrijpend. Maar ook dan kan het aantrekkelijk zijn om de beslissing aan iets anders toe te schrijven. Aan je beroep bijvoorbeeld. Van iemand in jouw functie wordt dit nu eenmaal verwacht. Is daarmee werkelijk alles gezegd?

helder dromen wijst je de weg

4. Hoe kun je je verschuilen achter een rol?

In Het zijn en het niet beschrijft Sartre een kelner in een café. Zijn bewegingen zijn opvallend precies, zijn optreden iets te nadrukkelijk. Het lijkt alsof hij bij iedere stap laat zien hoe een kelner hoort te lopen, te buigen en te bedienen. Bijna alsof hij aan het publiek bewijst dat hij helemaal samenvalt met de kelner die het voor zich ziet.

Een beroep goed uitoefenen vraagt natuurlijk vakmanschap. Wat Sartre aan die scène interesseert, is de gedachte dat je rol al je keuzes voor je zou maken. Je hoort zoiets in heel gewone zinnen.

  • Op je werk. ‘Als leidinggevende moet ik meteen een antwoord hebben.’ Terwijl je ook kunt zeggen dat een collega hier meer van weet.
  • Thuis. ‘Ik ben haar vader, dus ik moet dit oplossen.’ Misschien wilde je dochter je eerst vertellen wat ze zelf al heeft geprobeerd.
  • Onder vrienden. ‘Ik ben nou eenmaal de grappenmaker.’ Ook op een avond waarop je eigenlijk wilt vertellen dat het minder goed met je gaat.

Sartre gebruikt de term kwade trouw voor een vorm van zelfbedrog. Daarvan kan sprake zijn wanneer je een gewoonte of functie voorstelt als een natuurwet. Je bent zo gewend geraakt aan een bepaalde manier van doen dat je nauwelijks meer merkt hoeveel je er zelf aan bijdraagt.

Dat vraagt wel om zorgvuldigheid. Soms hangt er werkelijk iets af van het vervullen van een rol. Wie voor een kind zorgt of zijn inkomen hard nodig heeft, kan verwachtingen niet zomaar naast zich neerleggen. Hoeveel ruimte heb je dan eigenlijk?

5. Hoe vrij ben je binnen omstandigheden die je niet hebt gekozen?

Stel dat twee collega’s dezelfde uitnodiging krijgen om een opleiding te volgen. De lessen zijn op donderdagavond. De een schrijft zich meteen in. De ander zorgt elke donderdagavond voor zijn vader. Voordat hij kan beslissen, moet hij iets uitzoeken waar zijn collega helemaal niet over hoeft na te denken. Wie kan er bij zijn vader zijn terwijl hij naar de les gaat?

Volgens Sartre maak je keuzes binnen de omstandigheden waarin je leeft. Voor deze collega hangt de keuze om een opleiding te volgen onder meer af van de zorg voor zijn vader. Hoe graag hij ook wil studeren, hij moet eerst weten wat er op donderdagavond mogelijk is.

  • Wat staat vast? De lessen zijn op donderdagavond. Dat is ook de avond waarop hij voor zijn vader zorgt.
  • Wat kan hij uitzoeken? Kan iemand tijdens de lesweken op donderdag voor zijn vader zorgen? Misschien kan hij in ruil daarvoor een andere avond op zich nemen.
  • Wat kan hij besluiten? Als ruilen lukt, kan hij zich inschrijven. Is er geen vervanging, dan kan hij de opleider vragen of dezelfde cursus ook op een andere avond wordt gegeven.

Als niemand op donderdagavond bij zijn vader kan zijn, kan hij deze keer niet meedoen. Dat is een teleurstelling, zeker als hij naar de lessen had uitgekeken. Een stoïcijn zou hem vragen even stil te staan bij de gedachte die dan opkomt: Nu kan ik die opleiding wel vergeten. Weet hij dat al? Hij heeft nog niet gevraagd of er ook een groep op dinsdagavond begint.

helder dromen wijst je de weg

6. Waar ontmoeten Sartre en het stoïcisme elkaar?

Epictetus maakt onderscheid tussen wat van ons afhangt en wat buiten onze beslissingsmacht ligt. Dat wordt binnen het stoïcisme vaak de dichotomie van controle genoemd. Vooral als je graag wilt dat iemand anders goedkeurend reageert, kan het lastig zijn dat onderscheid te maken.

Neem een opdracht die op vrijdag klaar moet zijn. Je weet op woensdag al dat je het niet gaat redden. Toch hoor je jezelf zeggen dat het wel goed komt. Wat gebeurde er in de paar seconden voordat je dat beloofde?

  • De omstandigheden. De deadline stond vast voordat jij de opdracht kreeg. Ook de hoeveelheid werk kun je redelijk goed overzien.
  • Je verwachting. Je neemt aan dat je leidinggevende teleurgesteld zal zijn als je het probleem aankaart. Misschien klopt dat, maar je hebt het gesprek nog niet gevoerd.
  • Je keuze. Je kunt vertellen wat vrijdag wél klaar kan zijn en vragen welk onderdeel voorrang heeft. Hoe de ander daarop reageert, zal moeten blijken.

Sartre zou willen weten waarom je jezelf op dat moment beschouwde als iemand die alleen maar ja kon zeggen. Epictetus helpt je onderzoeken welk oordeel aan dat snelle antwoord voorafging. Samen brengen ze een klein moment van innerlijke vrijheid in beeld. Je kunt een eerlijke inschatting geven, ook als je liever een geruststellend antwoord had gegeven.

Daarna blijft een wezenlijke vraag over. Als je eenmaal ziet dat je anders kunt handelen, hoe bepaal je dan welke keuze goed is?

7. Waar verschillen hun ideeën over vrijheid?

Stel dat je dochter thuiskomt en vertelt dat ze ruzie heeft met een vriendin. Je hebt meteen een idee voor een berichtje dat ze kan sturen. Maar terwijl jij naar woorden zoekt, is je dochter nog aan het vertellen. Zowel de stoïcijnen als Sartre zouden in dat moment iets zien maar ze e stellen er beide een andere vraag bij.

  • Het stoïcisme. Wat is hier wijs en rechtvaardig om te doen? Als vader wil je haar helpen. Met een beetje zelfbeheersing kun je je advies nog even voor je houden en haar laten uitpraten. Misschien heeft ze zelf al bedacht wat ze wil zeggen en wil ze vooral horen wat jij ervan vindt.
  • Sartres existentialisme. Wat voor vader word je als je telkens de oplossing aandraagt? De rol van vader schrijft je nergens voor dat jij het antwoord moet geven. Elke keer dat je het toch doet, raak jij meer gewend aan het oplossen en krijgt je dochter minder gelegenheid om iets op haar eigen manier te proberen.

Voor de stoïcijnen geven deugden als volmaakte wijsheid en rechtvaardigheid richting aan je keuze. Sartre legt het accent op wat je met die keuze doet. Ook door een eenvoudige vraag aan je dochter als ‘Wat zou je haar zelf willen zeggen?’ geef je vorm aan het soort vader dat je bent.

Misschien herken je bij jezelf ook zo’n rol waarin je al een antwoord geeft voordat je er erg in hebt. Wat er verandert als je één keer anders reageert, kun je in de volgende oefening zelf uitproberen.

helder dromen wijst je de weg

8. StoicMind-oefening: speel dezelfde scène twee keer

Neem een alledaagse rol die je goed kent. Misschien ben je thuis de regelaar, onder vrienden de gangmaker of op je werk degene met het antwoord. Kies een klein moment waarop die rol meestal vanzelf in werking treedt. Maak er een korte scène van die je in je eentje hardop kunt spelen.

  1. Geef jezelf een openingszin. Kies iets wat iemand echt tegen je zou kunnen zeggen. Bijvoorbeeld ‘Wat zullen we zondag doen?’ Stel je voor wie het vraagt en waar jullie zijn.
  2. Speel je vertrouwde antwoord. Reageer zoals je gewoonlijk doet. Als regelaar heb je misschien al gezegd ‘Ik zoek wel iets uit’ voordat je zelf hebt bedacht waar je zin in hebt. Let ook op wat je handen doen. Pak je je telefoon er al bij?
  3. Begin de scène opnieuw. Dezelfde persoon stelt precies dezelfde vraag. Laat deze keer één vertrouwde handeling achterwege. Houd je telefoon in je zak en geef een antwoord dat óók bij jou past. Bijvoorbeeld ‘Ik zou graag naar buiten gaan. Had jij al iets in gedachten?’
  4. Vergelijk de twee versies. Bij welk antwoord kon de ander meer inbrengen? Welk antwoord gaf jou ruimte om te zeggen wat je zelf wilde? En als de eerste versie jouw voorkeur heeft, wat maakt zelf iets regelen op dit moment een goede keuze?

Het verschil kan klein zijn. In beide versies gaan jullie zondag misschien precies dezelfde wandeling maken. Alleen heb je in de tweede scène even kunnen ervaren dat het plan ook samen kon ontstaan en misschien wel verrijken.

9. Tenslotte

Toen Sartre de Nobelprijs weigerde, kon hij één ding voorzien. Of hij de onderscheiding nu aannam of afwees, anderen zouden er hun eigen verhaal over vertellen. Ook zijn weigering werd een deel van zijn reputatie. Wat hij wél kon bepalen, was of hij de titel wilde aanvaarden en welke redenen hij daarvoor aan zijn lezers wilde geven.

Diezelfde ruimte is er soms wanneer iemand je voorstelt als degene die altijd alles regelt. Misschien regel je met plezier de volgende afspraak. Misschien wil je deze zondag eens meelopen zonder te weten welke kant jullie op gaan. Je vrienden kennen de rol die je vaak op je neemt. Ze mogen ook kennismaken met degene die vandaag iets anders willen ervaren....




Bronnen

  • Jean-Paul Sartre, Het zijn en het niet (1943).
  • Jean-Paul Sartre, Het existentialisme is een humanisme (1946).
  • Jean-Paul Sartre, verklaring over zijn weigering van de Nobelprijs, 22 oktober 1964, in Engelse vertaling verschenen als Sartre on the Nobel Prize.
  • Nobel Foundation, biografische informatie over Jean-Paul Sartre.
  • Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Jean-Paul Sartre’.
  • Internet Encyclopedia of Philosophy, ‘Sartre, Jean Paul: Existentialism’.
  • Epictetus, Encheiridion, § 1.
Reacties