Een enorme golf komt op je af.
Niet zomaar hoog water, maar een muur van water die alles overspoelt. Je kunt nergens heen. Een paar seconden later word je wakker uit je nachtmerrie.
Waarom een golf?
Je hebt misschien helemaal geen angst voor de zee. Er is niets gebeurd met een boot. Je hebt geen overstroming meegemaakt.
Volgens de Amerikaanse psychiater en droomonderzoeker Ernest Hartmann stellen we dan misschien te snel de verkeerde vraag.
Niet alleen:
“Waar staat die golf voor?”
Maar:
“Welke emotie krijgt hier een beeld?”
Hartmann raakte tijdens zijn onderzoek naar nachtmerries gefascineerd door krachtige droombeelden. Een vloedgolf, tornado, instortend gebouw of monster hoefde volgens hem niet letterlijk te verwijzen naar wat iemand had meegemaakt. Zo'n beeld kon een emotionele ervaring een zichtbare vorm geven.
Daarmee ontwikkelde hij een van de opvallendste moderne theorieën over dromen.
1. Waarom vond Hartmann nachtmerries zo interessant?
Hartmann onderzocht jarenlang mensen die vaak nachtmerries hadden en later ook dromen na ingrijpende gebeurtenissen.
Juist na trauma zag hij iets opmerkelijks.
Sommige dromen herhaalden elementen van wat werkelijk was gebeurd. Maar andere deden iets totaal anders.
Iemand die iets overweldigends had meegemaakt, kon bijvoorbeeld dromen over:
→ een enorme vloedgolf;
→ een tornado die alles meesleurt;
→ een gebouw dat instort;
→ een situatie waarin ontsnappen onmogelijk is.
De gebeurtenis en het droombeeld konden dus totaal verschillen.
Maar de emotionele structuur leek soms opvallend vergelijkbaar:
- “Dit is te groot.”
- “Ik kan hier niet tegenop.”
- “Ik word overweldigd.”
Hartmann begon daarom te denken dat een droom niet noodzakelijk de gebeurtenis afbeeldt.
Misschien probeert hij vooral de emotionele ervaring een context te geven.
2. Wat is de Central Image van een droom?
Hartmann gebruikte aanvankelijk de term contextualizing image. Later sprak hij meestal over de Central Image, afgekort als CI.
Daarmee bedoelde hij een opvallend, krachtig of meeslepend beeld dat als het ware het emotionele centrum van een droom vormt.
Niet ieder droombeeld is een Central Image
Je droomt misschien over een woonkamer met een bank, plant, televisie en drie mensen.
Dat maakt de bank nog geen Central Image.
Een CI springt eruit.
Bijvoorbeeld:
◆ een gigantische golf die over de stad breekt;
◆ een kind dat alleen op een eindeloze vlakte staat;
◆ een monster dat door het plafond komt;
◆ een brug die onder je voeten afbrokkelt.
Hartmann ontwikkelde met collega's zelfs een methode waarmee beoordelaars de aanwezigheid en intensiteit van zulke beelden konden scoren.
Daarmee werd een tamelijk poëtisch idee ook een onderzoekbare hypothese.
3. Kan een beeld laten zien hoe sterk een emotie is?
Volgens Hartmann wel.
Zijn theorie ging verder dan het idee dat dromen emoties bevatten.
Hij stelde dat de kracht van de Central Image samenhangt met de kracht van de onderliggende emotionele zorg.
Dat leverde een interessante voorspelling op:
sterkere emotionele belasting → krachtiger centraal droombeeld.
Onderzoek van Hartmann en collega's vond inderdaad hogere CI-scores in dromen na trauma en bij groepen die misbruik rapporteerden.
Een bijzonder onderzoek ontstond onbedoeld door de aanslagen van 11 september 2001.
Dromen vóór en na 9/11
Hartmann en Tyler Brezler beschikten over droomdagboeken van 44 Amerikanen die al vóór de aanslagen langdurig hun dromen hadden bijgehouden.
Daardoor konden onderzoekers iets uitzonderlijks doen:
dromen van dezelfde mensen vóór en na 9/11 vergelijken.
De dromen na de aanslagen bevatten gemiddeld intensere Central Images.
Maar iets anders gebeurde níét.
Er verschenen niet ineens veel meer:
✗ vliegtuigen;
✗ hoge gebouwen;
✗ letterlijke reconstructies van de aanslagen.
Voor Hartmann ondersteunde dat zijn idee.
De droom hoefde de gebeurtenis niet te kopiëren.
De emotionele impact kon verschijnen in een heel ander beeld.
4. Is een vloedgolf dan het symbool voor overweldiging?
Hier moeten we onmiddellijk op de rem trappen.
Want anders verandert Hartmanns theorie alsnog in een droomwoordenboek.
Het zou verleidelijk zijn om te schrijven:
🌊 vloedgolf = overweldigd zijn
🌪 tornado = controleverlies
🔥 brand = woede
👹 monster = angst
Maar daarmee doen we precies wat Hartmanns onderzoek niet bewijst.
Context vóór symbool
Een vloedgolf kan voor verschillende mensen totaal verschillende associaties hebben.
Iemand kan:
→ als kind bijna verdronken zijn;
→ aan zee wonen;
→ gisteren een rampenfilm hebben gezien;
→ gek zijn op surfen;
→ de zee verbinden met vrijheid;
→ geen enkele duidelijke associatie vinden.
De Central Image is daarom geen universele vertaalsleutel.
Het interessante zit in de mogelijke relatie tussen het krachtige beeld en de emotionele wereld van déze dromer.
5. Waarom onthouden we juist sommige beelden jarenlang?
Hartmann ontdekte nog iets interessants.
Bij dromen die mensen belangrijk, memorabel of betekenisvol vonden, bleken Central Images gemiddeld krachtiger.
Dat sluit aan bij een herkenbaar verschijnsel.
Van een oude droom weet je misschien niet meer:
○ hoe hij begon;
○ wie er precies aanwezig waren;
○ wat iemand zei;
○ in welke volgorde alles gebeurde.
Maar dat ene beeld weet je twintig jaar later nog.
De zwarte hond voor de deur.
De auto die het water in reed.
De enorme maan boven het huis.
De hand die onder het bed vandaan kwam.
Hartmann beschreef hoe bij het opnieuw vertellen van dromen allerlei details konden veranderen of verdwijnen, terwijl het krachtige centrale beeld opvallend stabiel kon blijven.
Dat betekent niet automatisch dat zo'n beeld een diepe verborgen waarheid bevat.
Maar het kan helpen verklaren waarom sommige nachtmerries in ons geheugen blijven hangen terwijl tientallen gewone dromen verdwijnen.
6. Wat hebben ‘dunne grenzen’ met nachtmerries te maken?
Hartmann ontwikkelde daarnaast zijn bekende theorie over thick and thin boundaries: dikke en dunne psychologische grenzen.
Daarmee bedoelde hij geen letterlijk onderdeel van de hersenen en ook geen psychiatrische diagnose.
Het was een manier om verschillen tussen mensen te beschrijven.
A- Relatief dikke grenzen
Mensen aan deze kant van het continuüm zouden gemiddeld sterker onderscheid maken tussen bijvoorbeeld:
◆ denken en voelen;
◆ verschillende rollen;
◆ categorieën;
◆ mentale toestanden.
B- Relatief dunne grenzen
Aan de andere kant zouden ervaringen gemakkelijker in elkaar overlopen.
Hartmann en collega's vonden onder andere verbanden tussen relatief dunne grenzen en:
→ vaker dromen herinneren;
→ emotionelere dromen;
→ bizarre of sterk droomachtige inhoud;
→ krachtigere Central Images.
In een vroege studie scoorden groepen mensen die vaak nachtmerries rapporteerden gemiddeld dunner op zijn Boundary Questionnaire.
Maar ook hier geldt:
dunne grenzen zijn geen bewezen oorzaak van nachtmerries.
Het is een persoonlijkheidsconstruct waarvoor Hartmann empirische verbanden vond. De bredere theoretische betekenis ervan blijft onderwerp van discussie.
7. Zijn nachtmerries volgens Hartmann eigenlijk nuttig?
Hartmann ging behoorlijk ver in zijn theorie.
Hij stelde voor dat dromen bredere verbindingen maken dan het meer doelgerichte denken tijdens het waken. Emotionele zorgen zouden helpen bepalen welke herinneringen en mentale elementen met elkaar verbonden worden.
Na een ingrijpende gebeurtenis zou een krachtige emotie daarbij de droom sterk kunnen organiseren.
Een nachtmerrie was voor Hartmann daarom niet noodzakelijk een droom die mislukt was.
Hij beschouwde juist posttraumatische nachtmerries als een bijzonder duidelijk venster op wat dromen in het algemeen zouden kunnen doen.
Een aantrekkelijke theorie — maar geen eindantwoord
Zijn voorstel was grofweg:
emotionele zorg → bredere mentale verbindingen → krachtig droombeeld → mogelijke integratie van nieuw materiaal.
Dat is een fascinerende theorie.
Maar het is belangrijk om onderscheid te maken tussen:
✓ gemeten verbanden rond Central Images;
✓ waarnemingen uit droomverslagen;
✓ Hartmanns theoretische verklaring daarvan.
Dat dromen daadwerkelijk emoties op deze specifieke manier integreren, is niet definitief aangetoond.
Andere droomtheorieën leggen andere accenten, zoals de continuity hypothesis en threat simulation theory.
Hartmann levert dus geen laatste antwoord op waarom we dromen.
Hij geeft ons een manier om anders naar een krachtig droombeeld te kijken.
8. Tenslotte
Een enorme golf komt op je af.
Je kunt onmiddellijk vragen:
“Wat betekent water in een droom?”
Hartmann nodigt uit tot een andere beweging.
- Kijk eerst naar het beeld.
- Hoe groot is die golf?
- Waar ben jij?
- Kun je bewegen?
- Wat gebeurt er vlak voordat hij je bereikt?
En vooral:
wat voor emotionele ervaring ontstaat er wanneer je naar die scène kijkt?
- Misschien ontdek je een verband met iets in je leven.
- Misschien niet.
- Misschien is de golf voor jou helemaal geen beeld van overweldiging.
Dat niet-weten moeten we behouden.
Maar Hartmann liet wel iets fascinerends achter.
Een nachtmerrie hoeft een emotie niet in woorden uit te leggen.
Ze kan er een wereld voor bouwen.
Angst kan een monster worden.
Machteloosheid een instortende brug.
Verdriet een leeg huis.
En een gevoel waarvoor je overdag misschien nauwelijks woorden vindt, kan 's nachts ineens voor je staan als een golf die hoger is dan de horizon.
Niet als woordenboekbetekenis.
Niet noodzakelijk als boodschap.
Maar als beeld.
En misschien begint het begrijpen van zo'n nachtmerrie niet met de vraag wat het beeld betekent.
Misschien begint het met de vraag:
waarom moest juist deze emotie zó groot worden om zichtbaar te worden?
Bronnen
Hartmann, E. – Nightmare After Trauma as Paradigm for All Dreams: A New Approach to the Nature and Functions of Dreaming – Psychiatry (1998)
Hartmann, E., Kunzendorf, R., Rosen, R. & Grace, N. – Contextualizing Images in Dreams and Daydreams – Dreaming (2001)
Hartmann, E., Zborowski, M., Rosen, R. & Grace, N. – Contextualizing Images in Dreams: More Intense After Abuse and Trauma – Dreaming (2001)
Hartmann, E. & Brezler, T. – A Systematic Change in Dreams After 9/11/01 – Sleep (2008)
Hartmann, E. – The Underlying Emotion and the Dream: Relating Dream Imagery to the Dreamer's Underlying Emotion Can Help Elucidate the Nature of Dreaming – International Review of Neurobiology (2010)
Hartmann, E. – The Nature and Functions of Dreaming – Oxford University Press (2011)
