Prohairesis

Prohairesis (προαίρεσις) is een Oudgrieks begrip dat keuzevermogen, bewuste wilsvorming of morele keuze betekent. Binnen het stoïcisme verwijst het vooral naar het vermogen waarmee mensen hun indrukken beoordelen, beslissingen nemen en verantwoordelijkheid dragen voor hun handelen.

Vooral de filosoof Epictetus beschouwde dit vermogen als de kern van menselijke vrijheid en persoonlijke identiteit. Volgens hem wordt een mens niet in de eerste plaats bepaald door zijn omstandigheden, maar door de manier waarop hij zijn morele keuzevermogen gebruikt.

1. Wat is Prohairesis binnen het stoïcisme?

Prohairesis betekent letterlijk ongeveer 'het vooraf kiezen' of 'de voorkeur geven aan iets'. Bij Epictetus verwijst het niet alleen naar afzonderlijke beslissingen, maar vooral naar het vermogen om bewust te oordelen, te verlangen en keuzes te maken.

Volgens Epictetus behoort dit vermogen tot wat werkelijk van ons afhangt. Bezit, gezondheid, reputatie en maatschappelijke positie kunnen door omstandigheden veranderen, maar ons morele keuzevermogen vormt volgens zijn filosofie een bijzondere innerlijke vrijheid.

Prohairesis is daarmee meer dan wilskracht. Het vertegenwoordigt het vermogen waarmee iemand richting geeft aan zijn karakter en handelen.

2. Welke betekenis gaf Epictetus aan Prohairesis?

Epictetus, die in de eerste en tweede eeuw na Christus leefde, gaf Prohairesis een centrale plaats in zijn filosofische onderwijs.

In zijn Gesprekken beschrijft hij het morele keuzevermogen als datgene waarmee mensen hun indrukken beoordelen en hun levenshouding bepalen.

A. Prohairesis als het ware zelf

Volgens Epictetus ligt onze diepste identiteit niet in ons lichaam, bezit of maatschappelijke aanzien, maar in ons vermogen om morele keuzes te maken.

Daarmee verbindt hij persoonlijke identiteit aan de kwaliteit van onze oordelen en overtuigingen.

B. Prohairesis als bron van vrijheid

Epictetus stelde dat uiterlijke omstandigheden ons keuzevermogen niet rechtstreeks kunnen beheersen. Zelfs wanneer iemand lichamelijk wordt beperkt, blijft het onderscheid bestaan tussen wat hem overkomt en zijn eigen morele oordeel.

Dit is een filosofisch ideaal, geen bewering dat dwang, trauma of lichamelijke beperkingen geen invloed hebben op mensen.

3. Hoe werkt Prohairesis bij het maken van keuzes?

Volgens de stoïcijnen reageren mensen niet uitsluitend automatisch op gebeurtenissen. Tussen een indruk en een bewuste handeling speelt onze beoordeling een belangrijke rol.

Drie vermogens zijn daarbij nauw verbonden:

Phantasia: de indruk of voorstelling die ontstaat wanneer we iets waarnemen of bedenken.

Synkatathesis: de instemming waarmee we een indruk als waar of juist aanvaarden.

Hormè: de handelingsimpuls die uit onze beoordeling kan voortkomen.

Prohairesis omvat bij Epictetus het redelijke keuzevermogen waarmee deze processen morele richting krijgen.

Stel dat iemand kritiek ontvangt. De eerste indruk kan zijn dat hij wordt aangevallen. Vervolgens kan hij onderzoeken of die beoordeling klopt voordat hij besluit hoe te reageren.

De essentie ligt niet in het onderdrukken van de eerste reactie, maar in het ontwikkelen van een verstandiger oordeel.

4. Wat is het verschil tussen Prohairesis en gewone wilskracht?

Prohairesis wordt soms vertaald als wil, maar die vertaling kan misleidend zijn.

Wilskracht wordt tegenwoordig vaak verbonden met doorzettingsvermogen, discipline of het onderdrukken van verlangens. Prohairesis heeft bij Epictetus een bredere morele betekenis.

A. Wilskracht richt zich op volhouden

Iemand kan veel discipline tonen bij het nastreven van rijkdom, aanzien of succes. Volgens de stoïcijnen maakt dat zijn handelen nog niet deugdzaam.

B. Prohairesis richt zich op juist kiezen

Het gaat om de vraag of verlangens, overtuigingen en beslissingen overeenkomen met Wijsheid, Rechtvaardigheid en Deugd.

Een krachtige wil kan verkeerde doelen dienen. Een goed ontwikkeld moreel keuzevermogen vraagt daarom niet alleen vastberadenheid, maar vooral inzicht in wat werkelijk goed is.

5. Kan Prohairesis werkelijk onafhankelijk zijn van omstandigheden?

Dit is een van de meest uitdagende vragen binnen de filosofie van Epictetus.

De klassieke stoïcijnen beschouwden de kosmos als een samenhangende orde waarin gebeurtenissen oorzaken hebben. Ook menselijke keuzes maken deel uit van deze natuurlijke samenhang.

Toch verdedigde Epictetus het idee dat Prohairesis van nature vrij is van rechtstreekse uiterlijke belemmering.

A. Vrijheid binnen een bepaalde natuurlijke orde

Voor Epictetus betekent vrijheid niet dat keuzes zonder oorzaken ontstaan. Zij betekent dat het eigen redelijke vermogen bepalend is voor morele instemming en handelen.

B. De grenzen van het ideaal

Moderne psychologie en neurowetenschap laten zien dat oordelen en beslissingen worden beïnvloed door ervaringen, emoties en omstandigheden.

Dat maakt de klassieke opvatting niet betekenisloos, maar laat zien dat volledige onafhankelijkheid van het keuzevermogen een filosofische overtuiging blijft.

De bijzondere betekenis van Prohairesis ligt in de verantwoordelijkheid die mensen volgens Epictetus kunnen ontwikkelen voor hun bewuste oordelen.

6. Tenslotte

Prohairesis vormt bij Epictetus de kern van menselijke vrijheid en morele verantwoordelijkheid. Het begrip beschrijft niet simpelweg het vermogen om te kiezen, maar vooral de mogelijkheid om keuzes te onderzoeken en richting te geven vanuit wijsheid en deugd.

Binnen de stoïcijnse levenskunst is niet iedere gebeurtenis aan ons, maar de ontwikkeling van ons morele oordeel vormt een wezenlijk onderdeel van wie we zijn.