Oikeiosis

Oikeiosis (οἰκείωσις) is een Oudgrieks begrip dat vertrouwd maken, toe-eigening of verbondenheid betekent. Binnen het stoïcisme beschrijft het hoe levende wezens van nature gericht zijn op hun eigen voortbestaan en hoe deze betrokkenheid bij mensen kan uitgroeien tot zorg voor anderen en morele verantwoordelijkheid.

Binnen StoicMind vertegenwoordigt Oikeiosis een fundamenteel onderdeel van de stoïcijnse ethiek. Het begrip verklaart waarom zelfzorg, menselijke verbondenheid en rechtvaardigheid volgens de klassieke stoïcijnen geen tegengestelde belangen hoeven te zijn, maar voortkomen uit onze natuurlijke ontwikkeling.

1. Wat is oikeiosis binnen het stoïcisme?

Oikeiosis betekent letterlijk het vertrouwd of eigen maken van iets. Het begrip is afgeleid van oikeios, dat onder andere 'eigen', 'vertrouwd' of 'bij zichzelf horend' betekent.

De klassieke stoïcijnen gebruikten oikeiosis om te verklaren waarom levende wezens vanaf hun geboorte gericht zijn op hun eigen welzijn en voortbestaan.

Volgens Chrysippus beschikt een levend wezen van nature over een besef van zijn eigen lichamelijke gesteldheid. Daardoor zoekt het wat gunstig is voor zijn voortbestaan en vermijdt het wat schadelijk kan zijn.

Bij mensen ontwikkelt deze oorspronkelijke zelfbetrokkenheid zich verder door het ontstaan van redelijk denken en sociale verbondenheid.

Oikeiosis vormt daarmee een verbinding tussen de menselijke natuur en de ontwikkeling van moreel gedrag.

2. Hoe ontstond het begrip oikeiosis binnen de stoa?

Oikeiosis behoort tot de vroege stoïcijnse filosofie. Vooral Chrysippus werkte het begrip uit als onderdeel van de verklaring van menselijk gedrag en morele ontwikkeling.

Zijn oorspronkelijke geschriften zijn grotendeels verloren gegaan. Belangrijke beschrijvingen zijn bewaard gebleven bij Diogenes Laërtius, Cicero en Seneca.

A. Chrysippus en het natuurlijke zelfbehoud

Chrysippus stelde dat levende wezens allereerst gericht zijn op het behouden van hun eigen natuurlijke gesteldheid. Daarmee onderscheidde de Stoa zich van de epicurische opvatting dat genot de oorspronkelijke drijfveer is.

B. Cicero en de ontwikkeling van de rede

In De Finibus beschrijft Cicero hoe menselijke ontwikkeling begint bij zelfbehoud, maar door het ontstaan van de rede een nieuwe richting krijgt.

Mensen leren niet alleen herkennen wat lichamelijk gunstig is, maar ontwikkelen ook inzicht in verstandig en moreel juist handelen.

3. Welke vormen van Oikeiosis onderscheiden de stoïcijnen?

Binnen de stoïcijnse traditie worden twee nauw verbonden aspecten onderscheiden: persoonlijke en sociale Oikeiosis.

A. Persoonlijke Oikeiosis

Persoonlijke Oikeiosis begint met het natuurlijke besef van het eigen bestaan. Een levend wezen zoekt voedsel, veiligheid en omstandigheden die zijn ontwikkeling ondersteunen.

Bij mensen verandert deze gerichtheid wanneer het verstand zich ontwikkelt. Zelfbehoud blijft belangrijk, maar wordt niet langer beschouwd als het hoogste levensdoel.

De menselijke rede maakt het mogelijk om Aretè (Deugd) als werkelijk goed te herkennen.

B. Sociale Oikeiosis

Sociale Oikeiosis beschrijft hoe natuurlijke betrokkenheid zich uitstrekt naar andere mensen.

De zorg voor kinderen en familie vormt een belangrijk uitgangspunt. Door ontwikkeling van de rede kan deze betrokkenheid zich uitbreiden naar vrienden, medeburgers en uiteindelijk de gehele mensheid.

Hieruit ontstaat de stoïcijnse gedachte dat Rechtvaardigheid en menselijke verbondenheid behoren tot onze natuurlijke bestemming.

4. Wat betekenen de concentrische cirkels van Hierocles?

De stoïcijnse filosoof Hierocles, die in de tweede eeuw na Christus leefde, gebruikte concentrische cirkels om menselijke verbondenheid zichtbaar te maken.

Hij plaatste het individu in het middelpunt en beschreef daaromheen steeds grotere kringen van mensen.

A. De binnenste cirkels

De eerste cirkel vertegenwoordigt jezelf. Daaromheen bevinden zich familieleden en andere mensen met wie je nauw verbonden bent.

Deze relaties gaan doorgaans gepaard met een sterk gevoel van vertrouwdheid en verantwoordelijkheid.

B. De buitenste cirkels

Verder naar buiten bevinden zich bredere gemeenschappen, zoals medeburgers, andere bevolkingsgroepen en uiteindelijk de gehele mensheid.

Hierocles moedigde mensen aan deze buitenste cirkels als het ware dichterbij te brengen, zodat ook onbekenden meer morele aandacht krijgen.

Zijn voorstelling vormt een belangrijke uitwerking van het stoïcijnse ideaal van Cosmopolis, de wereldgemeenschap.

5. Waarom vormt Oikeiosis een fundament van stoïcijnse rechtvaardigheid?

Oikeiosis probeert te verklaren hoe natuurlijke zelfbetrokkenheid kan uitgroeien tot morele verantwoordelijkheid voor anderen.

Volgens de stoïcijnen is de mens niet uitsluitend gericht op persoonlijk voordeel. Hij beschikt ook over het vermogen om gemeenschappelijke belangen te herkennen en vanuit redelijkheid samen te leven.

Daarom staat het stoïcijnse ideaal van Leven volgens de Natuur niet gelijk aan het volgen van egoïstische verlangens.

Een volwassen mens ontwikkelt zijn natuurlijke mogelijkheden juist door verstandig en rechtvaardig te handelen.

Toch bestaat hierover een filosofische discussie. Uit het feit dat mensen van nature betrokkenheid vertonen, volgt niet vanzelf dat zij iedereen rechtvaardig zullen behandelen.

De stoïcijnen verbinden deze natuurlijke aanleg daarom met de ontwikkeling van rede en deugd. Oikeiosis vormt zo een belangrijke verklaring voor het ontstaan van morele betrokkenheid, zonder dat natuurlijke verbondenheid op zichzelf al volledige wijsheid betekent.

6. Tenslotte

Oikeiosis laat zien hoe de stoïcijnen de ontwikkeling van zelfbehoud naar menselijke verbondenheid en morele verantwoordelijkheid begrepen. Het begrip verbindt onze natuurlijke behoeften met het vermogen om verstandig en rechtvaardig samen te leven.

De bijzondere betekenis van Oikeiosis ligt in de gedachte dat zorg voor jezelf en betrokkenheid bij anderen geen tegenpolen zijn, maar onderdelen van dezelfde menselijke ontwikkeling.