Leven volgens de Natuur is een van de belangrijkste uitgangspunten van de klassieke stoïcijnse filosofie. Het betekent dat mensen hun leven in overeenstemming brengen met hun redelijke en sociale natuur en met de grotere orde waarvan zij deel uitmaken. De natuur is hierbij niet alleen de wereld om ons heen, maar ook de aard van de mens zelf.

Binnen StoicMind vormt Leven volgens de Natuur het overkoepelende ideaal van de stoïcijnse levenskunst. Het verbindt de ontwikkeling van wijsheid en deugd met de overtuiging dat de mens onderdeel is van een samenhangende kosmos.

1. Wat betekent Leven volgens de Natuur binnen het stoïcisme?

Leven volgens de Natuur is het streven om te handelen in overeenstemming met de menselijke natuur en de universele orde van het bestaan.

De stoïcijnen beschouwden de mens als een wezen dat beschikt over rede en van nature verbonden is met andere mensen. Een goed leven ontstaat wanneer deze eigenschappen volledig tot ontwikkeling komen.

Het Griekse begrip kata physin betekent 'volgens de natuur'. In de stoïcijnse ethiek verwijst het naar een levenshouding waarin redelijkheid, samenhang en morele voortreffelijkheid centraal staan.

Het gaat dus niet om leven zonder beschaving of het volgen van iedere natuurlijke impuls. Juist het vermogen om impulsen verstandig te beoordelen behoort volgens de stoïcijnen tot onze menselijke natuur.

2. Hoe ontstond het stoïcijnse ideaal van leven volgens de natuur?

Het beginsel ontstond binnen de vroege Stoa, die rond 300 v.Chr. door Zeno van Citium werd gesticht.

Zeno omschreef het hoogste levensdoel als 'leven in overeenstemming'. Daarmee benadrukte hij de samenhang tussen onze overtuigingen en ons handelen.

Zijn opvolger Cleanthes verbond dit ideaal expliciet met de natuur. Chrysippus werkte het verder uit door zowel de menselijke natuur als de universele natuur bij de uitleg te betrekken.

De natuur als rationele orde

De vroege stoïcijnen zagen de kosmos als een levend, samenhangend geheel dat wordt doordrongen door logos, een rationeel ordenend beginsel.

Volgens deze opvatting staat de menselijke rede niet los van het universum. Zij maakt deel uit van dezelfde natuurlijke orde.

Deze kosmische visie was een wezenlijk onderdeel van de oorspronkelijke Stoa, ook al hoeft iemand tegenwoordig niet alle klassieke natuurfilosofische opvattingen te onderschrijven om de ethische betekenis te onderzoeken.

3. Waarom zijn rede en deugd zo belangrijk?

Volgens de stoïcijnen onderscheidt de mens zich door zijn vermogen tot redelijk denken en moreel oordelen. Daarom betekent leven volgens de menselijke natuur vooral dat deze vermogens goed worden ontwikkeld.

Het hoogste goed is Aretè (Deugd), de voortreffelijkheid van het menselijke karakter.

De vier hoofddeugden maken duidelijk hoe dit ideaal vorm krijgt:

• Wijsheid: verstandig onderscheiden wat werkelijk goed is.
• Moed: juist handelen ondanks angst of tegenslag.
• Rechtvaardigheid: rekening houden met anderen en eerlijk handelen.
• Zelfbeheersing: verlangens en impulsen verstandig beoordelen.

Leven volgens de Natuur is daarmee geen zoektocht naar persoonlijk comfort, maar naar morele voortreffelijkheid.

De stoïcijnen beschouwden deze levenshouding als de weg naar Eudaimonia, een werkelijk geslaagd mensenleven.

4. Wat betekent de menselijke natuur als sociaal wezen?

De mens is volgens de stoïcijnen niet alleen redelijk, maar ook van nature sociaal. Daarom kan iemand niet volledig volgens zijn natuur leven wanneer hij uitsluitend zijn eigen belangen nastreeft.

Het begrip oikeiosis beschrijft hoe natuurlijke zorg voor het eigen bestaan zich kan ontwikkelen tot betrokkenheid bij familie, anderen en uiteindelijk de menselijke gemeenschap.

Van zelfbehoud naar verbondenheid

Een kind richt zich aanvankelijk vooral op eigen behoeften en veiligheid. Met het ontwikkelen van de rede ontstaat ook het vermogen om verantwoordelijkheid te begrijpen en rekening te houden met anderen.

Volgens de stoïcijnen behoort deze ontwikkeling tot onze natuurlijke bestemming. Daarom is rechtvaardigheid geen bijkomstige eigenschap, maar een essentieel onderdeel van leven volgens de natuur.

Het ideaal van cosmopolis, de wereldgemeenschap, sluit hierbij aan: alle mensen maken deel uit van een grotere morele gemeenschap.

5. Betekent leven volgens de natuur dat je alles moet accepteren?

Een belangrijk misverstand is dat leven volgens de natuur betekent dat iemand zich zonder verzet moet neerleggen bij alles wat gebeurt.

De klassieke stoïcijnen beschouwden gebeurtenissen weliswaar als onderdeel van een natuurlijke oorzaak-en-gevolgorde, maar maakten tegelijk onderscheid tussen omstandigheden en de morele keuzes die mensen daarin maken.

A. De werkelijkheid erkennen

Acceptatie betekent dat je onderkent wat daadwerkelijk is gebeurd en welke omstandigheden niet van jouw beslissingen afhangen. Het verleden ontkennen of voortdurend wensen dat het anders was, verandert de feiten niet.

B. Handelen in overeenstemming met deugd

De natuurlijke orde erkennen betekent niet dat onrecht, ziekte of menselijk lijden geen aandacht verdienen. Juist onze redelijke en sociale natuur vraagt dat we verstandig handelen en waar mogelijk anderen helpen.

C. Natuurlijke voorkeuren en morele waarde

Gezondheid, veiligheid en vriendschap zijn volgens de stoïcijnen doorgaans verkieslijk. Toch vormen ze niet het hoogste goed, omdat omstandigheden kunnen veranderen.

De morele waarde ligt uiteindelijk in de wijze waarop iemand met die omstandigheden omgaat. Leven volgens de Natuur betekent daarom niet passief meebewegen, maar bewust kiezen wat redelijk en rechtvaardig is.

6. Tenslotte

Leven volgens de Natuur vormt het verbindende ideaal van de klassieke stoïcijnse filosofie. Het brengt menselijke rede, sociale verantwoordelijkheid en de grotere natuurlijke orde samen in één opvatting van het goede leven.

De stoïcijnse uitdaging is niet om iedere gebeurtenis te beheersen, maar om onder veranderlijke omstandigheden te blijven handelen in overeenstemming met wijsheid en deugd.