Hormè

Hormè (ὁρμή) is een Oudgrieks begrip dat 'impuls', 'aandrang' of 'beweging tot handelen' betekent. Binnen het stoïcisme verwijst het naar de innerlijke beweging waardoor een levend wezen tot handelen wordt aangezet. Bij mensen hangt deze impuls nauw samen met de manier waarop zij gebeurtenissen beoordelen en met hun indrukken instemmen.

Binnen StoicMind vormt Hormè een belangrijk onderdeel van de stoïcijnse psychologie. Het begrip verklaart hoe gedachten en oordelen overgaan in handelingen en waarom de stoïcijnen zoveel aandacht besteedden aan de ontwikkeling van het menselijk oordeelsvermogen.

1. Wat is Hormè binnen het stoïcisme?

Hormè betekent letterlijk een beweging of aandrang in een bepaalde richting. De klassieke stoïcijnen gebruikten het begrip voor de impuls die een levend wezen tot handelen brengt.

Volgens de Stoa ontstaat gedrag niet uitsluitend door lichamelijke bewegingen. Aan het handelen gaat een innerlijk proces vooraf waarin iets als aantrekkelijk, noodzakelijk of passend wordt ervaren.

Bij mensen krijgt Hormè een bijzondere betekenis doordat zij over rede beschikken. Een menselijke handelingsimpuls hangt volgens de stoïcijnen samen met een oordeel dat een bepaalde handeling passend is.

Hormè is daarom niet hetzelfde als een willekeurige opwelling. Het begrip omvat zowel verstandige handelingsimpulsen als impulsen die voortkomen uit verkeerde overtuigingen.

2. Hoe ontstaat een handelingsimpuls volgens de stoïcijnen?

De klassieke stoïcijnen verbonden het ontstaan van een menselijke handeling met drie nauw samenhangende processen.

A. Phantasia: de indruk

Een gebeurtenis roept een indruk of voorstelling op. Iemand ziet bijvoorbeeld dat een ander hulp nodig heeft en krijgt de indruk dat ingrijpen passend zou zijn.

Deze voorstelling vormt het uitgangspunt, maar leidt niet automatisch tot een weloverwogen handeling.

B. Synkatathesis: de instemming

Vervolgens kan iemand met de voorstelling instemmen. Hij aanvaardt dan het oordeel dat een bepaalde handeling in deze situatie passend is.

Binnen de klassieke stoïcijnse psychologie speelt deze instemming een beslissende rol bij het ontstaan van een menselijke handelingsimpuls.

C. Hormè: de beweging tot handelen

Wanneer iemand instemt met een handelingsgerichte voorstelling, ontstaat de impuls om overeenkomstig dat oordeel te handelen.

Als er geen belemmeringen optreden, kan deze impuls vervolgens tot daadwerkelijk gedrag leiden.

Dit proces laat zien waarom de stoïcijnen oordeelsvorming en menselijke handelingen zo nauw met elkaar verbonden.

3. Hebben dieren volgens de stoïcijnen ook Hormè?

Hormè is binnen de Stoa niet uitsluitend een menselijke eigenschap. Ook dieren beschikken volgens de klassieke stoïcijnen over natuurlijke impulsen.

Een dier zoekt voedsel, vermijdt gevaar en beschermt zichzelf. Zulke handelingen ontstaan vanuit zijn natuurlijke gesteldheid, zonder dat daarvoor menselijke redeneringen nodig zijn.

A. Natuurlijke impulsen bij dieren

De stoïcijnen beschouwden zelfbehoud als een oorspronkelijke aandrang van levende wezens. Deze gedachte hangt samen met Oikeiosis, het natuurlijke vertrouwd zijn met het eigen bestaan.

Hormè brengt levende wezens ertoe te reageren op wat hun voortbestaan ondersteunt of bedreigt.

B. De ontwikkeling van menselijke rede

Bij mensen verandert de aard van de handelingsimpulsen wanneer hun redelijke vermogens zich ontwikkelen.

Waar dieren volgens de Stoa vanuit niet-rationele impulsen handelen, kunnen volwassen mensen hun voorstellingen beoordelen en bewust instemmen met een handelingsrichting.

Daarom vormt Hormè bij mensen ook een onderdeel van de morele verantwoordelijkheid.

4. Wat is het verschil tussen Hormè en verlangen?

Hormè wordt gemakkelijk verward met verlangen, begeerte of een plotselinge emotionele impuls. Binnen de stoïcijnse filosofie heeft het begrip echter een bredere betekenis.

• Hormè: de algemene impuls die een levend wezen in beweging brengt richting handelen.

• Orexis: verlangen of streven naar iets dat als aantrekkelijk of waardevol wordt beschouwd.

• Pathè: ontregelende hartstochten die volgens de stoïcijnen voortkomen uit verkeerde waardeoordelen.

Niet iedere Hormè is dus een onredelijk verlangen. Ook het besluit om iemand rechtvaardig te behandelen of een verantwoordelijkheid na te komen, kan voortkomen uit een verstandige handelingsimpuls.

De klassieke stoïcijnen beschouwden bepaalde hartstochten juist als buitensporige impulsen die niet overeenstemmen met een juist oordeel.

Het morele verschil ligt daarom niet uitsluitend in de kracht van een impuls, maar vooral in de overtuiging waarop deze berust.

5. Wanneer is een handelingsimpuls volgens de stoïcijnen juist?

De stoïcijnen beoordeelden menselijke impulsen vanuit hun bredere opvatting over wijsheid en deugd. Een impuls is niet automatisch goed omdat iemand er sterk van overtuigd is of omdat zij tot succes leidt.

A. De impuls moet voortkomen uit een juist oordeel

Een handeling kan voortkomen uit angst, hebzucht of een verkeerd begrip van persoonlijk voordeel.

Volgens de Stoa is een impuls pas volledig juist wanneer het onderliggende oordeel overeenstemt met de rede en Aretè (Deugd).

B. De handeling moet passend zijn

Het begrip Kathekon verwijst naar handelingen die redelijk te rechtvaardigen zijn binnen de gegeven omstandigheden.

Hormè verklaart de beweging tot handelen, terwijl Kathekon betrekking heeft op de passendheid van de handeling zelf.

C. De stoïcijnse wijze handelt vanuit deugd

Volgens de klassieke leer beschikt de volmaakte wijze over juiste oordelen en daarmee over verstandige handelingsimpulsen.

Bij mensen die nog filosofische vooruitgang boeken, kunnen juiste en verkeerde beoordelingen elkaar afwisselen.

De stoïcijnse oefening richt zich daarom niet op het uitschakelen van iedere impuls, maar op het ontwikkelen van de oordelen waaruit onze handelingen voortkomen.

6. Tenslotte

Hormè vormt binnen het stoïcisme de verbinding tussen innerlijke beoordeling en daadwerkelijk handelen. Het begrip verklaart waarom de stoïcijnen menselijke impulsen niet los zagen van onze overtuigingen en ons vermogen tot instemming.

De betekenis van Hormè ligt in het inzicht dat verstandig handelen begint voordat een handeling zichtbaar wordt: bij de manier waarop iemand beoordeelt wat passend en werkelijk goed is.