Stress

Stress hoort bij het leven. Een deadline, examen, conflict, onverwachte gebeurtenis of spannende presentatie kan tijdelijk spanning oproepen en het lichaam alerter maken. Zo'n stressreactie hoeft niet ongezond te zijn. Problemen kunnen ontstaan wanneer stress zeer intens wordt, lang aanhoudt of wanneer er onvoldoende gelegenheid is om ervan te herstellen.

Hoeveel stress iemand ervaart, hangt niet alleen af van wat er gebeurt. Ook de betekenis die iemand aan een situatie geeft, eerdere ervaringen, lichamelijke conditie, sociale steun en de mogelijkheden om invloed op de situatie uit te oefenen spelen een rol.

Langdurige stress kan invloed hebben op stemming, concentratie, lichaam en slaap. Ook nachtmerries kunnen vaker of intenser voorkomen in perioden van verhoogde stress. Dat betekent echter niet dat een nachtmerrie automatisch vertelt waar stress vandaan komt.

1. Wat is stress?

Stress is een psychologische en lichamelijke reactie op een situatie die als belastend, uitdagend of bedreigend wordt ervaren.

Een bruikbare manier om stress te begrijpen is het onderscheid tussen draaglast en draagkracht. Draaglast bestaat uit alles wat op dat moment energie en aanpassingsvermogen vraagt. Draagkracht omvat de mogelijkheden en hulpbronnen die iemand heeft om daarmee om te gaan.

Wanneer de belasting langdurig groot is en herstel onvoldoende mogelijk is, kan de balans steeds verder verstoord raken.

Toch is stress niet uitsluitend negatief. Kortdurende spanning kan alertheid en concentratie vergroten en helpt het lichaam zich voor te bereiden op actie. Stress wordt vooral problematisch wanneer de reactie langdurig aanwezig blijft en het dagelijks functioneren, herstel of welzijn begint te verstoren.

2. Wat gebeurt er in het lichaam bij stress?

Bij een stressvolle situatie reageren verschillende systemen in het lichaam.

Het autonome zenuwstelsel speelt daarbij een belangrijke rol. Het sympathische deel daarvan kan het lichaam voorbereiden op actie. De hartslag kan stijgen, de ademhaling verandert, spieren kunnen zich aanspannen en iemand wordt alerter.

Ook hormonen en signaalstoffen zoals adrenaline, noradrenaline en cortisol zijn betrokken bij de stressrespons.

Deze reacties worden vaak samengevat als de vecht-of-vluchtreactie, hoewel menselijke stressreacties ingewikkelder zijn. Naast vechten en vluchten kunnen bijvoorbeeld bevriezen, terugtrekken of verhoogde waakzaamheid optreden.

Wanneer een kortdurende bedreiging voorbij is, kunnen de geactiveerde systemen weer richting hun uitgangsniveau bewegen. Rust en herstel zijn daarom belangrijke onderdelen van een normale stressreactie.

Bij langdurige stress wordt het ingewikkelder. Wanneer stresssystemen steeds opnieuw of gedurende langere tijd worden geactiveerd, kan dat verschillende lichamelijke en psychologische processen beïnvloeden.

Dat betekent niet dat lichaamscellen letterlijk stoppen met communiceren of dat het lichaam volledig in een permanente overlevingsstand terechtkomt. Het gaat om complexe veranderingen in verschillende systemen die bij langdurige belasting gevolgen voor de gezondheid kunnen hebben.

3. Wat is het verschil tussen acute en chronische stress?

Acute stress ontstaat kortdurend als reactie op een concrete uitdaging of bedreiging.

Denk bijvoorbeeld aan een bijna-aanrijding, sollicitatiegesprek, belangrijke wedstrijd of moeilijk gesprek. Wanneer de situatie voorbij is, neemt de spanning meestal weer af.

Chronische stress houdt langere tijd aan of ontstaat doordat belastende situaties steeds opnieuw optreden.

Dat kan bijvoorbeeld gebeuren bij langdurige werkdruk, financiële problemen, mantelzorg, relatieproblemen, ziekte, conflicten, onveiligheid of pesten.

Ook verschillende kleinere stressoren kunnen zich opstapelen. Een afzonderlijke gebeurtenis hoeft dan niet bijzonder ernstig te zijn, maar de combinatie van problemen en onvoldoende herstel kan uiteindelijk zwaar worden.

Daarbij bestaan grote individuele verschillen. Dezelfde situatie kan door twee mensen heel verschillend worden ervaren. Persoonlijke omstandigheden, eerdere ervaringen, sociale steun en mogelijkheden om invloed uit te oefenen verschillen immers eveneens.

4. Waardoor kan langdurige stress ontstaan?

Stress heeft zelden één oorzaak.

Externe omstandigheden kunnen belangrijk zijn, zoals werkdruk, financiële onzekerheid, ziekte, mantelzorg, relatieproblemen, verlies, conflicten, verhuizing, sociale onveiligheid of langdurige onzekerheid.

Ook pesten, eenzaamheid, prestatiedruk en ingrijpende gebeurtenissen kunnen langdurige emotionele belasting veroorzaken.

Daarnaast kunnen persoonlijke patronen invloed hebben op de manier waarop belasting wordt ervaren, bijvoorbeeld:

• zeer hoge eisen aan jezelf stellen;
• ongezond perfectionisme;
• moeilijk grenzen kunnen aangeven;
• veel verantwoordelijkheid op je nemen;
• moeilijk steun kunnen vragen;
• sterk afhankelijk zijn van waardering van anderen;
• voortdurend piekeren;
• moeite hebben met onzekerheid.

Deze eigenschappen betekenen niet dat iemand zijn stress zelf veroorzaakt. Vaak ontstaat juist een wisselwerking tussen persoonlijke eigenschappen en omstandigheden.

Iemand met perfectionistische neigingen kan bijvoorbeeld lange tijd goed functioneren onder hoge werkdruk. Wanneer de belasting verder toeneemt, wordt het steeds moeilijker om aan de eigen normen te voldoen. Daardoor kan onzekerheid ontstaan. Die onzekerheid kan faalangst versterken, waardoor iemand nog harder gaat werken en nog minder tijd neemt voor herstel.

Zo kunnen stress en de manier waarop iemand ermee probeert om te gaan elkaar versterken.

5. Welke klachten kunnen bij stress voorkomen?

Stress kan zich op veel manieren uiten.

Psychologisch kunnen mensen bijvoorbeeld prikkelbaarder, rustelozer, emotioneler of angstiger worden. Piekeren en concentratieproblemen komen eveneens voor.

Lichamelijk kunnen onder andere spierspanning, hoofdpijn, vermoeidheid, maag-darmklachten en veranderingen in eetlust optreden. Sommige mensen ervaren hartkloppingen of veranderingen in hun ademhaling. Angst voor dergelijke lichamelijke reacties kan in bepaalde situaties bijdragen aan hyperventilatie.

Ook slaap is gevoelig voor stress. Mensen kunnen moeilijker inslapen, vaker wakker worden of minder uitgerust ontwaken.

Langdurige stress wordt daarnaast in onderzoek in verband gebracht met verschillende lichamelijke en psychische gezondheidsproblemen. Dat betekent niet dat stress eenvoudigweg de directe oorzaak is van iedere aandoening waarmee een verband wordt gevonden.

Gezondheid ontstaat uit een samenspel van biologische, psychologische, sociale en leefstijlfactoren. Stress kan daarin één factor zijn en kan sommige bestaande klachten of aandoeningen verergeren.

6. Wanneer kan stress overgaan in overspannenheid of burn-out?

Stress, overspannenheid en burn-out zijn geen synoniemen.

Stress is een normale menselijke reactie en komt bij vrijwel iedereen voor. Wanneer belasting langdurig te groot wordt en herstel tekortschiet, kunnen klachten steeds ernstiger worden.

Bij overspannenheid kan iemand bijvoorbeeld moeite krijgen om normale dagelijkse verplichtingen vol te houden. Vermoeidheid, prikkelbaarheid, piekeren, concentratieproblemen en slaapproblemen kunnen daarbij voorkomen.

Burn-out wordt vooral in relatie tot langdurige chronische werkstress gebruikt en wordt gekenmerkt door onder andere ernstige uitputting en een toenemende mentale afstand tot het werk.

Er bestaat echter geen eenvoudig traject waarin stress automatisch eerst tot overspannenheid en daarna tot burn-out leidt.

Ook angst en depressie kunnen samengaan met langdurige stress of klachten veroorzaken die gedeeltelijk op stressklachten lijken.

Wanneer klachten langdurig aanwezig blijven of het functioneren ernstig beperken, kan professionele beoordeling helpen om onderscheid te maken tussen verschillende mogelijke verklaringen.

7. Welke relatie bestaat er tussen stress en slaap?

Stress en slaap beïnvloeden elkaar in beide richtingen.

Wie veel piekert of voortdurend alert is, kan moeilijker tot rust komen. Daardoor kan inslapen langer duren of kan iemand 's nachts vaker wakker worden.

Langdurige slapeloosheid kan vervolgens het herstel verminderen. Vermoeidheid, concentratieproblemen en grotere emotionele gevoeligheid kunnen ervoor zorgen dat dagelijkse problemen de volgende dag zwaarder worden ervaren.

Zo kan een zichzelf versterkende cirkel ontstaan:

• stress verhoogt de lichamelijke en mentale spanning;
• daardoor kan de slaap verslechteren;
• slechte slaap vermindert herstel;
• vermoeidheid kan het omgaan met nieuwe stress bemoeilijken;
• hierdoor kan opnieuw meer stress ontstaan.

Het verbeteren van slaap lost daarom niet automatisch de oorzaak van stress op, maar slaap en herstel zijn wel relevante onderdelen van het bredere stressproces.

Ook dromen kunnen tijdens perioden van stress veranderen. Gebeurtenissen, zorgen en emoties uit het dagelijks leven kunnen in dromen terugkomen, zonder dat iedere droom een letterlijke weerspiegeling van de werkelijkheid is.

8. Welke relatie bestaat er tussen stress en nachtmerries?

Stress en emotionele belasting kunnen samenhangen met het vaker voorkomen of intenser beleven van nachtmerries.

Een mogelijke verklaring ligt in verhoogde arousal: processen die betrokken zijn bij alertheid en het reageren op mogelijke dreiging blijven sterker actief. Ook negatieve emoties, piekeren, angst en slaapverstoring kunnen een rol spelen.

Bij chronische nachtmerries wordt bovendien onderzoek gedaan naar processen zoals angstleren en het onvoldoende uitdoven van angstreacties.

Stress is echter maar één mogelijke factor. Ook trauma, PTSS, medicijnen, slaapstoornissen en andere factoren kunnen relevant zijn. Deze bredere samenhang wordt besproken bij oorzaak nachtmerries.

Kunnen nachtmerries waarschuwen voor te veel stress?

Een nachtmerrie is geen betrouwbaar alarmsysteem dat voorspelt dat iemand overspannen raakt of een burn-out ontwikkelt.

Toch kan een verandering in dromen voor iemand persoonlijk opvallen in een periode waarin ook de stress toeneemt.

Iemand die voortdurend met deadlines bezig is, kan bijvoorbeeld over mislukkingen dromen. Een conflict kan terugkomen als dreiging of ruzie en iemand die bang is controle te verliezen kan dromen waarin machteloosheid centraal staat.

Dat maakt zo'n droom niet tot een medische waarschuwing.

Wanneer nachtmerries tegelijk toenemen met piekeren, vermoeidheid, prikkelbaarheid, slapeloosheid en moeite om dagelijkse verplichtingen vol te houden, is vooral het totale patroon van klachten relevant.

Vertelt een nachtmerrie waar de stress vandaan komt?

De inhoud van dromen kan aansluiten bij emoties, herinneringen en gebeurtenissen uit het wakende leven. Daardoor kan nadenken over een droom soms persoonlijk inzicht opleveren.

Maar droombeelden hebben geen vaste wetenschappelijke betekenis.

Een achtervolgingsdroom bewijst niet dat iemand voor verantwoordelijkheden wegloopt. Dromen over falen bewijst geen faalangst en dromen over controleverlies stelt geen diagnose van chronische stress.

Persoonlijke betekenis en wetenschappelijke verklaring moeten daarom van elkaar worden onderscheiden.

Hetzelfde geldt voor terugkerende nachtmerries. Een herhaald thema kan voor iemand betekenisvol zijn, maar vertelt niet automatisch waarom de nachtmerrie blijft terugkomen.

Wanneer nachtmerries regelmatig optreden, de slaap ernstig verstoren of angst voor het slapen veroorzaken, kunnen ze zelf een probleem worden. Dan kan beoordeling op een nachtmerriestoornis relevant zijn.

9. Tenslotte

Stress is een normale psychologische en lichamelijke reactie op situaties die aanpassing, inspanning of alertheid vragen. Kortdurende stress kan functioneel zijn en hoeft geen probleem te vormen.

Langdurige of zeer intense stress zonder voldoende herstel kan daarentegen samenhangen met psychische, lichamelijke en slaapklachten. Werkdruk, financiële zorgen, relaties, ziekte, pesten en andere omstandigheden kunnen daarbij een rol spelen, evenals persoonlijke patronen zoals perfectionisme, piekeren en moeite met grenzen stellen.

Stress en slaap kunnen elkaar versterken. Stress kan slapen moeilijker maken, terwijl onvoldoende slaap het omgaan met nieuwe belasting kan bemoeilijken.

Ook nachtmerries kunnen vaker of intenser voorkomen tijdens perioden van verhoogde stress. Ze zijn echter geen nachtelijke boodschappers die betrouwbaar onthullen waar stress vandaan komt of voorspellen dat iemand overspannen raakt of een burn-out ontwikkelt.

Droominhoud kan persoonlijk betekenisvol zijn, maar een nachtmerrie vormt geen diagnose.

Wanneer stress langdurig aanhoudt, het dagelijks functioneren duidelijk belemmert of gepaard gaat met ernstige psychische of lichamelijke klachten, kan professionele hulp verstandig zijn. Dat geldt ook wanneer terugkerende nachtmerries de slaap structureel verstoren of zelf een belangrijke bron van angst en uitputting worden.